नेपाली रुपैयाँ नेपालको राष्ट्रिय मुद्रा हो, जसको संकेत चिन्ह रु. र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिनिधित्व NPR मानिन्छ। एक रुपैयाँ १०० पैसामा विभाजित हुने प्रचलन छ, साथै ऐतिहासिक रूपमा दुई मोहर र चार सुकामा पनि यसको भागबन्डा पाइन्छ। कागजी नोटहरूको जारी प्रक्रिया वि.सं. २००२ असोज १ मा औपचारिक रूपमा सुरू भयो र वि.सं. २००९ मा ‘नेपाली रुपैयाँ’ नाम सरकारीरूपमा स्वीकृत गरिएको थियो।
नाम, प्रतीक र प्रतिनिधित्व
यस मुद्राको प्रचलित प्रतीक रु. हो र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा NPR द्वारा दर्शाइन्छ। नामको औपचारिक स्वीकृति वि.सं. २००९ मा गरिएको उल्लेख भेटिन्छ, जसपछि सरकारी कागजात र मुद्रामा यही नाम व्यापक प्रयोगमा आयो।
व्युत्पत्ति
‘रुपैयाँ’ शब्दको मूल संस्कृतसँग गाँसिएको छ। संस्कृतका ‘रूप’/‘रूप’बाट विकसित ‘रूप्यकम्’ पदावलीले चाँदीका सिक्का जनाउँछ, यही धातु र सिक्कासँग सम्बन्धित अर्थक्रम हुँदै ‘रुपैयाँ’ पद प्रचलनमा आएको देखिन्छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि (सिक्काको चलन)
नेपालमा औपचारिक मुद्राचलनको सुरुआत लिच्छवी कालसँग जोडिन्छ। लिच्छवी राजा मानदेवको शासनकालमा सिक्का प्रचलनमा ल्याइएको उल्लेख पाइन्छ, जसले नेपालको मौद्रिक इतिहासको आधार निर्माण गर्यो। यस चरणमा धातुका सिक्कामार्फत लेनदेन चल्तीमा आएको थियो।
कागजी नोटको आरम्भ
नेपालमा कागजी प्रतिमुद्रा वि.सं. २००२ असोज १ मा सार्वजनिकरूपमा जारी भयो। सो अवसरमा जुद्धशमशेरको व्यवस्थापनमा त्रिभुवनको श्रीपेचसहितको मुखाकृति अंकित रु. १, ५, १० र १०० का कागजी नोटहरू सदर मुलुकिखानाबाट प्रकाशन गरिए। यसले सिक्कामुखी चलनलाई कागजी माध्यमतर्फ विस्तार गर्दै राज्यद्वारा मान्य नोट प्रणालीलाई प्रारम्भ गर्यो।
मूल्यवर्गको विस्तार
प्रारम्भिक नोटपछि, विभिन्न वर्षहरूमा थप मूल्यवर्ग क्रमशः समावेश गरिए। वि.सं. २०२६ बैशाख १४ मा रु. १,००० को नोट, वि.सं. २०२७ जेठ ३० मा रु. ५ सय, वि.सं. २०३४ बैशाख १४ मा रु. ५०, वि.सं. २०३८ बैशाख १४ मा रु. २, र वि.सं. २०३९ कार्तिक २२ मा रु. २० को नोट सञ्चालनमा ल्याइयो। यी चरणबद्ध समावेशहरूले नगदी प्रचलनको आवश्यकताअनुसार साना तथा ठूला दुवै दरका नोट उपलब्ध गराए।
उपएकाइ र गणना
एक रुपैयाँ १०० पैसामा विभाजित हुन्छ। साथै, ऐतिहासिक गणनापद्धतिअनुसार एउटै एकाइलाई दुई मोहर र चार सुकामा पनि बाँडिएको उल्लेख पाइन्छ। यी विभाजनहरूले लेनदेनका सूक्ष्म मानहरूलाई संकेत गर्ने परम्परागत मानकहरूको झलक दिन्छन्।
औपचारिक नामाङ्कन
वि.सं. २००९ मा नेपाली मुद्रालाई आधिकारिक रूपमा ‘नेपाली रुपैयाँ’ भनी घोषणा गरियो। यस निर्णयले नाम, प्रतीक र प्रतिनिधित्वका विषयमा एकरूपता स्थापना गर्यो र सरकारी तथा सार्वजनिक प्रयोजनमा एउटै नामको मानक प्रयोग सुनिश्चित भयो।
कालक्रम (संक्षेप)
- लिच्छवीकाल: राजा मानदेवको शासनमा सिक्काको चलन प्रारम्भ।
- वि.सं. २००२ असोज १: त्रिभुवनको छवियुक्त रु. १, ५, १०, १०० का नोट सदर मुलुकिखानाबाट प्रकाशित।
- वि.सं. २००९: ‘नेपाली रुपैयाँ’ नामको औपचारिक घोषणा।
- वि.सं. २०२६ बैशाख १४: रु. १,००० को नोट सुरू।
- वि.सं. २०२७ जेठ ३०: रु. ५ सयको नोट सुरू।
- वि.सं. २०३४ बैशाख १४: रु. ५० को नोट सुरू।
- वि.ंस. २०३८ बैशाख १४: रु. २ को नोट सुरू।
- वि.सं. २०३९ कार्तिक २२: रु. २० को नोट सुरू।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “नेपाली रुपैयाँ” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q202895
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८९/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाली रुपैयाँ।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपाली रुपैयाँ. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81
@misc{ne_17,
title = {नेपाली रुपैयाँ},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
