नेपालमा क्वयेर व्यक्तिहरूको अधिकार

नेपालमा क्वयेर व्यक्तिहरूको अधिकार अथवा सिमान्तकृत यौन अभिमुखिकरण, लैङ्गिक पहिचान र यौन विशेषताका व्यक्तिहरू अधिकार थोरै हद सम्म कानुनतः संरक्षित छ।

नेपालको संविधान

• नेपालको संविधान भाग–२ नागरिकता धारा १२ मा " वंशीय आधार तथा लैंगिक पहिचान सहितको नागरिकताः यो संविधान बमोजिम वंशजको आधारमा नेपालको नागरिकता प्राप्त गर्ने व्यक्तिले निजको आमा वा बाबुको नामबाट लैंगिक पहिचान सहितको नेपालको नागरिकताको प्रमाणपत्र पाउन सक्नेछ ।" उल्लेख गरी लैङ्गिक पहिचान अनुसारको नागरिकताको हक सुनिश्चित गरिएको छ ।
• नेपालको संविधान भाग–३ मौलिक हक र कर्तव्यको धारा १७ र ४२ मा "लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक" भनी सिमान्तकृत वर्गमा सुचिकृत गरिएको छ ।

तर संवैधानिक शब्दावली 'लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक'को औपचारिक परिभाषा भने छैन ।

लैङ्गिक पहिचानको मान्यता

नेपालमा लैङ्गिक पहिचानको मान्यता सम्बन्धी ठोस कानुन निर्माण भएको छैन । महिला र पुरुष बाहेक "अन्य" उल्लेख गरेर नागरिकता प्रदान गरिने गरिएको छ । तर "अन्य"मा नागरिकता पाएका व्यक्तिहरू अरु परिचपत्र र कागजपत्र पाउँदैनन् र अरु मानव अधिकारहरूबाट पनि वञ्चित छन् । "अन्य" लिङ्ग सम्बन्धीको प्रावधानमा प्रशस्तै आलोचनाहरू भएका छन् । सन् २०२०मा लैङ्गिक पहिचान सम्बन्धी जारी गरिएको मागपत्रले "अन्यलिङ्गी"को प्रावधानलाई खारेज गर्ने समेत माग राखेका छन् ।

पहिचान विशेष

क्वयेर विविधता अन्तर्गतका विविध पहिचान विशेषको अधिकार बारे नेपालमा स्थिति ।

• पारलैङ्गिक अधिकार
• समयौनिक अधिकार
• अन्तरलिङ्गी अधिकार
• गैर-द्वयसांखिक अधिकार
• तेस्रोलिङ्गी अधिकार

अदालतको फैसला

नेपालमा क्वयेर अधिकार सम्बन्धी सर्वोच्च अदालतबाट केही फैसलाहरू भएको पाइन्छ । २०६४ सालको फैसला नेपालमा यस विषयक पहिलो अदालतीय फैसला थियो । यस पछि पनि नेपालको सर्वोच्च अदालतले क्वयेर अधिकार बारे विविध फैसलाहरू सुनाएका छन् । हाल सम्म क्वयेर अधिकार सम्बन्धी सर्वोच्च अदालतबाट मात्र फैसला भएको देखिन्छ ।

अभियान

• ४१ सालको कार्य अभियान

मागपत्रहरू

• राष्ट्रिय पारलैङ्गिक मागपत्र (सन् २०२० मार्च ३१)
• नेपालमा लैङ्गिक पहिचानको कानुनी मान्यता सम्बन्धी राष्ट्रिय मागपत्र (सन् २०२० मे १७)
• नागरिकता विधयकमा लैङ्गिक पहिचान सम्बन्धीको मागपत्र (सन् २०२० अगष्ट ६)
• राष्ट्रिय अन्तरलिङ्गी मागपत्र (सन् २०२० अक्टोबर २६)

दुई छाल (वेभ)हरू

नेपालमा यस आन्दोनलका दुई छाल (वेभ)हरू आए ।

पहिलो छाल

सन् २००१मा नील हिरा समाजको स्थापना पश्चात यस आन्दोलनको पहिलो छाल सुरुवात भयो ।

• लैङ्गिकता तीन थरी हुन्छ भन्ने अवधारणा
• हिन्दुधर्म र धर्मग्रन्थलाई आधार मानी वकालत गरिने

दोस्रो छाल

सन् २०१७मा क्वयेर युथ ग्रूपको स्थापना पश्चात यस आन्दोलको दोस्रो छाल सुरु भयो। असंगठित हिसाबले यस धारका आवाजहरू पहिले देखि नै उठिरहेका थिए।

• लैङ्गिकता र यौनिकतालाई विविधतापूर्ण, कुनै कोष्ठकमा कुण्ठित गर्न नहुने भनी हेरिन्छ
• धर्म निरपक्ष वकालत
• भाषागत विचार विमर्श

भाषा

यस आन्दोलनको पहिलो छालमा "समलिंगी तेस्रोलिंगी" भन्ने शब्दावलीको अत्याधिक प्रयोग गरिन्थ्यो । दोस्रो छालको सुरुवातमा भाषागत विचार विमर्शहरू अझै व्यापक भएको देखिन्छ । त्यसपश्चात यस विषयमा शब्दकोषहरू छापिने, आवश्यक शब्दभण्डार निर्माण गर्ने कार्यहरू सुरु भएको देखिन्छ ।

सङ्घ संस्था सङ्गठन

नेपालमा सिमान्तकृत यौन अभिमुखिकरण, लैङ्गिक पहिचान र यौन विशेषताका व्यक्तिहरूको अधिकार समग्र वा कुनै विशेष पहिचानका समूहसँग कार्यरत सङ्घ संस्था सङ्गठनहरू देहाय प्रकारका छन् :-

• क्वयेर युथ ग्रुप
• नील हिरा समाज
• मितिनी नेपाल

व्यक्तित्वहरू

• अञ्जली लामा
• एञ्जल लामा
• पिङ्की गुरुङ
• भूमिका श्रेष्ठ
• रुक्शना कपाली
• सुनिलबाबु पन्त

दिवस

नेपालमा सिमान्तकृत यौन अभिमुखिकरण, लैङ्गिक पहिचान र यौन विशेषताका व्यक्तिहरू सम्बन्धी देहायका दिवसहरू मनाइन्छ :

• क्वयेरद्वेषिता विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस - १७ मे
• गाई जात्रा तेस्रोलिङ्गी र्‍याली
• नेपाल गौरव यात्रा - जुन महिनाको दोस्रो शनिबार (वार्षिक)
• पारलैङ्गिक दृश्यताको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस - ३१ मार्च
• पारलैङ्गिक पहिचानको रोगिकरण विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय कार्य दिवस - अक्टोबर २२

सङ्क्षेप तालिका

हेर्नुहोस्

• सिमान्तकृत यौन अभिमुखिकरण, लैङ्गिक पहिचान र यौन विशेषताका व्यक्ति

थप

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालमा क्वयेर व्यक्तिहरूको अधिकार।” नेपाली विश्वकोश, २६ सेप्टेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपालमा क्वयेर व्यक्तिहरूको अधिकार. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0

@misc{ne_608,
  title = {नेपालमा क्वयेर व्यक्तिहरूको अधिकार},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}