द्रव्य शाह

द्रव्य शाह गोरखामा उदाएका शासक हुन्, जो यशोब्रह्म शाहका कान्छा छोरा थिए। उनले अवसरअनुकूल योजना र स्थानीय समर्थन जुटाएर लिगलिगकोट तथा आसपासका क्षेत्रमा प्रवेश गरे र अन्ततः गोरखाको गद्दीमा स्थापित भए। नेपाल एकीकरणको सुरुआती चिनगारीसँग उनको नाम जोडेर उल्लेख गरिन्छ। शासनकाल सन् १५५९ देखि १५७० सम्म मानिन्छ, र उत्तराधिकारी उनका पुत्र पुरेन्द्र शाह बने।

उत्पत्ति र प्रारम्भिक आकांक्षा

यशोब्रह्म शाहपश्चात जेठा छोरा नरहरि शाह लमजुङको राजसिंहासनमा बसे। कनिष्ठ द्रव्य शाह उच्च महत्त्वाकांक्षी भएका कारण पृथक सत्ता चाहन्थे। त्यतिबेलाको परिवेशमा उनले समसामयिक शक्ति सन्तुलन मूल्याङ्कन गरी अनुकूल घडी कुर्दै समर्थक खोज्न थाले, जसले पछि गोरखामा उनको उदयको आधार बन्यो।

लिगलिगकोटको परम्परा र अधिग्रहण

त्यो समय घले घरानाले शासित रहेको लिगलिगकोटमा विजयोत्सवको दिन दौड जित्ने व्यक्तिलाई एक वर्षका लागि राजा मान्ने प्रचलन थियो। स्रोतअनुसार वि.सं. १६१५ को विजया दशमीमा प्रजा र भारदारहरू दौड–प्रतियोगितामा व्यस्त हुँदा, द्रव्य शाहले लमजुङबाट अवसर देखेर लिगलिगकोटमा आक्रमण गरे र स्थानीय प्रतिरोध पराजित भएपछि त्यहाँ अधिकार जमाए। प्रारम्भिक चालबाजीमा बार्पाकसमेत उनको सक्रियता जोडिएको उल्लेख पाइन्छ।

गोरखाको स्वाधिकार र राज्यस्थापना

गोरखामा त्यतिबेला खड्का थरका शासकप्रति जनसमूह र प्रभावशाली घरानामा असन्तुष्टि थियो। यही असन्तुष्टिलाई द्रव्य शाहले आफ्नो पक्षमा रूपान्तरण गरे। वि.सं. १६१६ को भाद्रमा लिगलिगकोटबाट गोरखातर्फ गरिएको उनको आक्रमण आरम्भमा करिब १५ दिनसम्म निर्णायक हुन सकेन। त्यसपश्चात गोप्य सहयोगका आधारमा रातिको उपयुक्त साइत छान्दै, तल्लो कोटतर्फबाट प्रवेश गराइएका द्रव्य शाहले तत्कालीन राजा मानसिंह खड्कालाई युद्धमै परास्त गरे र गोरखाको गद्दी सम्हाले। यसरी गोरखा राज्यस्थापनाको औपचारिक प्रारम्भ उनीबाट भयो।

अभिषेक, सहयोगीहरू र प्रारम्भिक प्रशासन

एक प्राचीन वृतान्तमा शक १४८१ को भाद्र बदी ८, बुधबारको शुभ नक्षत्रमा उनको अभिषेक भएको वर्णन भेटिन्छ। उक्त घटनामा गोप्य रूपमा द्रव्य शाहलाई सुरक्षित राख्दै निर्णायक आक्रमण गराउने काम उनका निकट सहयोगीहरूले सम्हालेका थिए। उनका विश्वस्त भारदार र प्रारम्भिक पदाधिकारीबारे स्रोतहरूले यसरी वर्णन गर्छन्:

• गणेश पाण्डे: पहिलो काजी (प्रधान मन्त्रीको समकक्ष) मानिन्छन्।
• भागीरथ पन्त: पहिलो सेनापति।
• नारायण अर्ज्याल: राजगुरु।
• सर्वेश्वर खनाल: पुरोहित।
• केशव बोहोरा: राजस्व सम्बन्धी जिम्मेवारी।
• युद्ध र योजनामा साथ दिने अन्यजसमा गङ्गाराम राना, मुरली खवास र गजानन्द भट्टराईको पनि नाम देखिन्छ।

लमजुङसँगको विवाद र सीमा–कथा

गोरखामा उनको उदयपछि नरहरि शाहले “भाइले आफ्नै सरदारको हैसियतमा विजय गरेकाले गोरखा लमजुङकै हो” भन्ने तर्क अघि सारेको उल्लेख पाइन्छ। यसै कारण दुवै पक्षबीच दीर्घ वैमनस्य बढ्यो, र लमजुङतर्फबाट द्रव्य शाहमाथि बारम्बार चोट पुर्याउने प्रयाससमेत भयो, तर सफल भएन। एक किंवदन्तीअनुसार राजमाता बसन्तावतीले दूधपोखरी पुग्दै चेपे नदीतर्फ दूधको धारा बगाएर दुई राज्यबीचको सीमा छुट्याइएको थियो भनिन्छ। त्यसपश्चात द्रव्य शाहले उपल्लो भागका दुर्गहरू—उपल्लोकोट, सिह्रानचोक र अजिरगढ—तर्फ विस्तारको प्रयास जारी राखे।

विश्वास, किंवदन्ती र दरबार हत्याकाण्डसम्बन्धी आख्यान

खड्का समुदायमा एउटा धारणा छ—गोरखा हातबाट फुत्किएपछि आफ्नै कुलदेवताले द्रव्य शाहका उन्नाइसौं पुस्तामा प्रवेश गरी, उनको सन्तानको वंशलाई विनाशतिर धकेले र कालान्तरमा शाह वंश नै अन्त्य भयो भन्ने। यो विश्वास स्थानीय कथनरूपमा प्रस्तुत हुन्छ, र दरबार हत्याकाण्डसँग सम्बन्धित व्याख्यामा पनि उल्लेखिने गरेको देखिन्छ।

उत्तराधिकार, राज्यकाल र मृत्यु

द्रव्य शाहका उत्तराधिकारी उनका पुत्र पुरेन्द्र शाह बने। उपलब्ध विवरणअनुसार उनको शासन सन् १५५९ देखि १५७० सम्म रह्यो। सन् १५७० मा गोरखामै उनको मृत्यु भएको उल्लेख पाइन्छ। यसअघिका गोरखा शासक मानसिंह खड्का थिए।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “द्रव्य शाह।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). द्रव्य शाह. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9

@misc{ne_193,
  title = {द्रव्य शाह},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}