देवप्रकाश राई

देवप्रकाश राई (Deo Prakash Rai) भारतीय गोर्खा मूलका राजनीतिज्ञ, संघ–संगठनकर्ता र लेखक हुन्। उनी दीर्घ समयसम्म दार्जिलिङका निर्वाचित प्रतिनिधि रहे र पश्चिम बङ्गाल सरकारमा विभिन्न कार्यकालमा मन्त्री बने। गोर्खा राजनीतिक धारामा प्रभावशाली व्यक्तित्वका रूपमा चिनिने राईले श्रमिक र सांस्कृतिक संस्थाहरूमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेका थिए। उनको सार्वजनिक जीवनले भारतस्थित नेपालीभाषी समाजको दाबी र द्वन्द्वहरूलाई व्यापक ध्यानाकर्षण गराएको मानिन्छ।

जीवनवृत्त र शिक्षा

राईको जन्म डिसेम्बर १९२६ मा दार्जिलिङको टुकवर चिया बगानमा भयो। उनका पिता के. एस. सोताङ थिए। उनले अरुङ स्कूल अफ एजुकेशनमा अध्ययन गरी ‘हायर इङ्लिस सर्टिफिकेट अफ एजुकेशन’ प्राप्त गरे।

सैनिक सेवा र १९५० को मलाया प्रकरण

राईले दोस्रो विश्वयुद्धका तीन वर्ष गोर्खा ब्रिगेडमा सेवा गरे र कलर सार्जेन्ट दर्जामा पुगे। सन् १९५० मा उनी मलायामा पक्राउ परे र निकाला गरिए। नयाँ आर्मी स्कूल अफ एजुकेशन (गोर्खा) का प्रमुख प्रशिक्षक जॉन क्रसले उनलाई “कम्युनिष्ट एजेन्ट” भनेर आरोप लगाएको उल्लेख पाइन्छ।

राजनीतिक उदय र धारणा

राई अखिल भारतीय गोर्खा लिगका महासचिव भएका थिए। सन् १९४६ मा भारतीय कम्युनिष्ट पार्टीले नेपाल, दक्षिण सिक्किम र दार्जिलिङका पहाडलाई समेट्ने “गोर्खास्थान”को अवधारणा अघि सारेको थियो। सो प्रस्तावका पक्षमा लिगलाई ल्याउने प्रयास भएको उल्लेख भए पनि राईले उक्त योजना स्पष्ट रूपमा अस्वीकार गरेका थिए।

श्रमिक आन्दोलन र सांस्कृतिक संलग्नता

श्रम आन्दोलनका अभियन्ता रूपमा राईले दार्जिलिङ चिया कमान श्रमिक संघ स्थापना गरे। उनी दार्जिलिङ कल्चरल इन्स्टिट्युटका संरक्षक पनि रहे। लेखकका रूपमा उनले नेपाली भाषामा कविता र छोटा कथा धेरै लेखे, जसले पहाडी सांस्कृतिक जीवनमा उनको पहिचान मजबुत बनायो।

विधायकीय यात्रा र मन्त्री पद

राई सन् १९५७ देखि १९८१ सम्म पश्चिम बङ्गाल विधान सभामा दार्जिलिङ निर्वाचन क्षेत्रका प्रतिनिधि निर्वाचित भए। सन् १९६७ र १९६९ का पश्चिम बङ्गालका संयुक्त मोर्चा सरकारहरूमा उनी अनुसूचित जाति तथा जनजाति कल्याण मन्त्री बने। सन् १९७१ को राज्य सरकारमा फेरि मन्त्री बनेर अनुसूचित जाति–जनजाति कल्याणसँगै पर्यटनसम्बन्धी जिम्मेवारी सम्हाले।

आलोचना, उत्तरार्द्ध अवस्था र निधन

करिब पच्चीस वर्ष दार्जिलिङका पहाडमा उनको राजनीतिक पकड रह्यो। तथापि, आफ्नै समुदायभित्रबाट उनीमाथि “कलकत्तास्थित राज्य सरकारसँग गोप्य समझदारी गरेको” आरोपसमेत लाग्यो। लगातार तीन कार्यकाल मन्त्री भए पनि दार्जिलिङ पहाडको प्रशासनिक स्वायत्ततामा प्रगति नदेखिएको भनाइ प्रस्तुत गरियो। सन् १९७७ को निर्वाचनतिर उन्मुख हुँदा उनी स्वास्थ्य कारणले दुर्बल भएका थिए। राईको मृत्यु सन् १९८१ मा भयो।

विरासत र प्रभाव

राईको निधनपछि उनको दल कमजोर बन्यो र पहाडको राजनीतिक स्पेस प्रान्त परिषद् र गोर्खा राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चा जस्ता बढी उग्र धारका समूहहरूले ओगट्न थाले। भारतीय सन्दर्भमा रहेका भारतीय गोर्खा/नेपालीभाषी समुदायका मुद्दालाई केन्द्रमा ल्याउने प्रारम्भिक नेतृत्वमध्ये राईलाई उल्लेख गरिन्छ। उनको राजनीतिक–सांस्कृतिक अन्तरक्रियाले दार्जिलिङको पहिचान बहसलाई दीर्घकालीन आकार दियो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “देवप्रकाश राई”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/देवप्रकाश_राई (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). देवप्रकाश राई [Deo Prakash Rai]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/देवप्रकाश_राई

“देवप्रकाश राई [Deo Prakash Rai].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/देवप्रकाश_राई. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “देवप्रकाश राई [Deo Prakash Rai].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/देवप्रकाश_राई.

@misc{nepaliencyclopedia_860,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {देवप्रकाश राई [Deo Prakash Rai]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - देवप्रकाश राई [Deo Prakash Rai]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -