दसैँ

दसैँ नेपालीहरूको प्रमुख चाड मानिन्छ, जसलाई बडा दसैँ, दसहरा वा विजया दशमी पनि भनिन्छ। यो पर्व हिन्दू धर्मअनुसार असोज शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरू भई नौरथा अवधिभर देवी आराधनाका साथ मनाइन्छ। दशमीको बिहान ज्येष्ठ मान्यजनबाट टिका र जमरा ग्रहण गर्ने चलन स्थापित छ, र प्रसाद ग्रहणको सिलसिला पूूर्णिमासम्म जारी रहन्छ। पर्वको मूल भाव शक्ति–पूजा, विजयको प्रतीक, र पारिवारिक सद्भाव सुदृढीकरण हो।

घटस्थापना

प्रतिपदादेखि व्रत तथा पूजाका कर्म विधिवत् सुरू हुन्छन्। कलशमा देवताको आवाहन गरिन्छ, र शुद्ध माटोमा रोपिएको जौबाट जमरा पलाउने परम्परा पालनीय छ।

महासप्तमी (फूलपाती)

सातौँ दिन घर–घरमा बेलपत्र, धानको गाभा, अनार, अदुवा, कच्चु, उखु, केरा लगायत नौ पल्लव भित्र्याइने चलन छ, जसलाई फूलपाती भनिन्छ। नयाँ पालुवाले गृहस्थीमा अस्वस्थकारी तत्त्व टर्दै आरोग्य र ऋतु परिवर्तनको स्वागत हुने विश्वास गरिन्छ।

महाअष्टमी

आठौँ दिन महाकाली–भद्रकाली आदिको विशेष पूजा गरिन्छ। पूजा पश्चात् कतिपय स्थानमा बोका, कुखुरा, हाँस वा राँगो आदिको बलि दिने चलन छ, भने शाकाहारीले नरिवल, कुभिण्डो, केरा जस्ता फल अर्पण गर्छन्। काठमाडौँको तलेजु भवानी मन्दिर यस दिन सर्वसाधारणका लागि खुल्छ, र हनुमानढोका क्षेत्रको मूल चोकमा तलेजुलाई ५४ राँगा तथा उस्तै संख्या बोका चढाउने प्रथा वर्णित छ।

महानवमी

नवौँ दिन सिद्धिदात्री देवीसहित कलपूर्जा, हातहतियार र सवारी साधनको पूजा गरिन्छ, जसलाई आयुध–पूजासँग पनि जोडिन्छ। दुईदेखि दस वर्षका कन्याहरूलाई देवीस्वरूप मान्दै विशेष पूजन गर्ने चलन पनि यसदिनकै अङ्ग हो।

विजयादशमी

दसौँ दिन देवीका प्रतिमा वा नवपत्रिकालाई मन्त्र, बाजा र गाजासहित जलाशयमा विसर्जन गरिन्छ। तत्पश्चात् घरमूलीबाट अवीर र दही–अक्षत मिसिएको टिका निधारमा, र जमरा टाउकोमा राखी आशीर्वाद प्रदान गर्ने संस्कार सम्पन्न हुन्छ।

कोजाग्रत पूर्णिमा

पूर्णिमाका दिनलाई कोजाग्रत पूर्णिमा भनिन्छ, जसको अर्थ जागरणसँग सम्बन्धित छ। यस अवसरमा लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ, र रातभरि जाग्राम बसे लाभ–समृद्धिको कामना गर्ने प्रथा छ। कतिपय स्थानमा तास, लङ्गुर बुर्जा वा कौडा जस्ता खेल खेलिन्छन्, यद्यपि यस्ता खेल नेपालमा कानुनी रूपमा निषेधित मानिन्छन्।

टिका, जमरा र आशिष

विजयादशमीमा रातो–सेतो अक्षत मिसाइएको टिका र पहेँलो जमरा देवीको प्रसादका रूपमा लगाइन्छ। मान्यजनले दीर्घायु, शत्रुनाश, ऐश्वर्य, सत्यवादिता र ज्ञान आदिको कामना गर्ने आशीर्वचन सुनाउँछन्; महिलाका लागि जय–मङ्गलकामनासम्बन्धी स्तुति उच्चारण गर्ने चलन छ। लाल र सेतो रङ शान्ति र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ। टीका–जमरा ग्रहणको क्रम पूूर्णिमासम्म चल्ने र त्यसपछि पर्वको समापन हुने परम्परा वर्णित छ। यिनै दिनहरूमा वर्षा ऋतुको अवसान जनाउँदै, इन्द्रलाई वर्षा थामिएको सन्देश दिएको जनविश्वाससँगै चङ्गा उडाउने चलन रोकिने भनाइ पनि प्रचलित छ।

भौगोलिक फैलावट र क्षेत्रीय रूपान्तर

दसैँ नेपालभित्र मात्र होइन, नेपालीहरूको बसोबास where प्रमुख संख्यामा भएका क्षेत्रहरूमा मनाइन्छ। सिक्किम र भुटानमा नेपाली समुदायले घटस्थापना, फूलपातीदेखि विजया दशमीसम्म धूमधामका साथ मनाउँछन्। पश्चिम बङ्गालमा यो दुर्गा पूजाका पाँच दिनका भव्य पण्डाल, प्रतिष्टा, विशेष पूजा र विसर्जन यात्रासँग प्रसिद्ध छ।

हिमाचल प्रदेशको कुल्लू क्षेत्रमा रघुनाथजीको वन्दनासहित जुलूस, बाजागाजा र नृत्यका साथ दशहरा मनाइन्छ। पन्जाबमा नौ दिनका उपवास, रावण–दहन र मेला लाग्ने चलन छ। बस्तर क्षेत्रमा दन्तेश्वरी माताको आराधनासम्बद्ध यो पर्व करिब ७५ दिनसम्को लामो क्रममा सम्पन्न हुने उल्लेख पाइन्छ।

दक्षिणतर्फ मैसुरको दशहरा रोशन शहर, सजिएका हात्तीका जुलूस र महलका दीपमालिकाले विशेषता पाएको छ। गुजरातमा गरबा र डाँडिया रास रातभरि चल्ने सांस्कृतिक केन्द्रबिन्दु हो। महाराष्ट्रमा शमी पातलाई ‘स्वर्ण’ मानेर आपसी आदान–प्रदान गर्ने, र दसौँ दिन सरस्वती वन्दनासहित शिक्षा–आरम्भलाई शुभ मान्ने चलन छ। कश्मीरका हिन्दू समुदायमा खीर भवानी मन्दिरदर्शन र व्रतपालनको परम्परा उल्लेखित छ। म्यानमार तथा भारतका उत्तर–पूर्वी राज्यहरू र देहरादून आदिमा पनि नेपाली समुदायले यिनै रीति–रिवाजअनुसार पर्व मनाउँछन्।

सङ्गीत र सांस्कृतिक अभिव्यक्ति

दसैँ आगमन सूचित गर्ने मालश्री धुन नेपाली सङ्गीतको मूलधारमा प्रतिष्ठित छ। यो नेवार भक्ति परम्पराको पुरानो रूप मानिँदै आएको र यसको उत्पत्ति १७औँ शताब्दीमा भएको बताइन्छ। पर्वका दिनमा मालश्री धुनले सामूहिक उल्लास र आध्यात्मिक वातावरण सृजना गर्ने मान्यता छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दसैँ।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%88%E0%A4%81। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). दसैँ. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%88%E0%A4%81

@misc{ne_287,
  title = {दसैँ},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%88%E0%A4%81}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}