चाँगुनारायण मन्दिर

चाँगुनारायण मन्दिर नेपालका प्रमुख तीर्थ र पुरातात्त्विक स्थलमध्ये स्थापित नाम हो। यो भक्तपुर जिल्लाको चाँगुनारायण नगरपालिकाभित्र पर्छ र उपत्यकाका प्राचीन मन्दिरमध्ये अति पुरानो ठानिन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका सातवटामध्ये यसलाई युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीकृत सम्पदाको रूपमा सन् १९७९ मा मान्यता दिइएको थियो। धार्मिक, ऐतिहासिक र कलात्मक तीनै आयामले यसको महत्व उभिन्छ।

स्थान र पहुँच

मन्दिर स्थल भक्तपुर नगरबाट करिब ६ कि.मी. उत्तरतर्फ अवस्थित छ, जसले काठमाडौँ उपत्यकाको भू-दृश्य अवलोकनका लागि उपयुक्त उचाइ प्रदान गर्छ। तेलकोट भञ्ज्याङ हुँदै तेलकोट डाँडा पारेर चाँगु पुग्ने पदमार्ग उपत्यकामा लोकप्रिय मानिन्छ। यो परिसर नागरकोटतर्फको पदयात्रासँग पनि जोडिन्छ, जसले स्थानीय र बाह्य पर्यटक दुबैलाई आकर्षित गर्ने गरेको छ।

नाम र नामकरण

चाँगुनारायणका विभिन्न नाम प्रचलित छन्—चम्पकनारायण, चँगुनारायण र गरुडनारायण। परापूर्वमा प्रयुक्त नाम निश्चित नभए पनि लिच्छवि समयतिर यो ‘डोलाशिखर स्वामी’ का रूपमा चिनिन्थ्यो, जसको आधार मन्दिर उभिएको डोलागिरि डाँडो र त्यसको शिखरसँग सम्बन्धित मानिन्छ। पछिल्लो कालखण्डमा स्थानीय भाषिक रूपान्तरबाट वर्तमान नाम स्थिर भएको धारणा पाइन्छ।

इतिहास

स्थापना काल र संस्थापकबारे प्रत्यक्ष प्रमाण सीमित छन्। कतिपय परम्परामा यो मन्दिर किराँतकालीन शासकहरूले शुरू गरेको भनाइ पाइन्छ, तर स्रोतहरूमा मतभेद छ। लिच्छवि शासनसँग यसको घनिष्ठ सम्बन्ध देखिन्छ; एक आख्यानअनुसार हरिदत्त वर्माले सक संवत् ३८६ (वि.सं. ५२१) तिर उपत्यकाका चार नारायण—चाँगुनारायण, शेषनारायण, विशङ्खुनारायण र इचङ्गुनारायण—मध्ये चाँगुस्थित देवालय स्थापना गरेको भनिन्छ।

एउटै समयमा राजा मानदेवले पूजा-अर्चना गरी गरुडसहितको शिलास्तम्भ उभ्याई अभिलेख राखाएको उल्लेख भेटिन्छ। सोही अभिलेखमा मन्दिरका लागि गुठीका जमिन चढाइएको कुरा पनि अंकित छ। यी सन्दर्भहरूले लिच्छवि कालमा चाँगुनारायण महत्त्वपूर्ण धार्मिक–प्रशासनिक केन्द्र रहेकाको सङ्केत गर्छन्।

वास्तुकला र कलासम्पदा

यो देवालय नेपालको मौलिक प्यागोडा शैलीको प्रतिनिधि नमुना मानिन्छ। मन्दिर चतुष्कोण योजना भएको दुईतले संरचना हो, जसको तल्लो छाना टायलले छाइएको छ भने माथिल्लो छाना पित्तलका पातले बनेको छ। दुवै तल्लामा मध्यम आकारका झ्यालहरू छन्, र काठका सुन्दर टुँडालहरूले छाना सहारेका छन्। दुवै तल्लामा ४० टुँडाल रहेको उल्लेख पाइन्छ, जसमा तीन तहका मूर्तिकला कुँदिएका छन्—माथिल्लो तहमा लहरे–हरियालीका रूपोत्पत्ति, बीच तहमा मुख्यतः विष्णु र शिवका विविध स्वरूप, र तल्लो तहमा मानव, जनावर तथा चराचुरुङ्गाका आकृतिहरू।

तल्लो तलामा गरुडवाहन विष्णुको प्रस्तर प्रतिमा प्रतिष्ठित छ। चारै दिशातर्फ मुख्य ढोका छन्, र प्रत्येक मूल ढोकाको दायाँ–बायाँ नखुल्ने सहायक ढोका बनाइएका छन्। प्रायः पश्चिमतर्फको ढोका खुला राखिन्छ, भने अन्य ढोकाहरू अवसरविशेषमा मात्र खोलिन्छन्। ढोकाका छेउछाउ गंगा, यमुना लगायतका देवप्रतिमाहरू राखिएका छन्, र माथिल्लो भागमा धातुका तोरणहरूमा सूक्ष्म कलाकृति कुँदिएको देखिन्छ। निर्माण सामग्रीमा काठ र इँटाको प्रमुख प्रयोग छ, धातुको उपयोग मूल ढोका, तोरण र गजुरमा सीमित देखिन्छ।

संरक्षण र पुनर्स्थापना

यस मन्दिरको संरचनात्मक संरक्षण समय–समयमा भइरहेको छ। मल्लकालमा राजा शिवसिंहकी रानी गङ्गारानीको प्रयत्नले जीर्णोद्धार भएको उल्लेख पाइन्छ। १८औँ शताब्दीको आरम्भतिर कान्तिपुरका शासक भास्कर मल्लको शासनकालमा पनि मर्मत र स्तरोन्नति गरिएको थियो। पछिल्ला दशकहरूमा पुनःसंरक्षणका काम अघि बढाइएको छ। वि.सं. २०७२ साल वैशाख १२ गतेको विनाशकारी भूकम्पपछि यसको अवस्थासम्बन्धी तस्बिरहरू व्यापक रूपमा अभिलेख गरिएका छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “चाँगुनारायण मन्दिर।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). चाँगुनारायण मन्दिर. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0

@misc{ne_271,
  title = {चाँगुनारायण मन्दिर},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}