कुमार प्रधान

कुमार प्रधान (Kumar Pradhan, ७ मे १९३७–२० डिसेम्बर २०१३) भारतीय गोर्खा समुदायका इतिहासकार, लेखक र सम्पादक थिए। उनका रुचि–क्षेत्रमा पूर्वी हिमालयको इतिहास, वंशावली अध्ययन र नेपाली साहित्यको विवेचना प्रमुख रूपमा पर्छन्। उनी सिलिगुडी केन्द्रित नेपाली दैनिकहरूको नेतृत्वमा समेत रहे र नेपाली भाषाको पत्रकारिता विकासमा योगदान गरे। उनका ‘A History of Nepali Literature’ र ‘Gorkha Conquest’ जस्ता कृतिहरूले नेपाली भाषा तथा नेपाल एकीकरण सम्बन्धी अध्ययनमा स्थायित्वका साथ उपस्थिति जनाए।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

प्रधानको जन्म ७ मे १९३७ मा कुरसियाङ (दार्जिलिङ) पश्चिम बङ्गालमा भयो। उनले रामकृष्ण विद्यार्थीालय, सेंट अल्फोन्सस मिसनरी स्कूल र दार्जिलिङ सरकारी महाविद्यालयबाट प्रारम्भिक तथा स्नातक तह पूरा गरे। स्नातकोत्तर र पीएचडी दुवै उपाधि उनले कलकत्ता विश्वविद्यालयबाट इतिहास विषयमा प्राप्त गरे।

अध्यापन सेवा र शैक्षिक दायित्व

उनको पेशागत यात्रा दार्जिलिङको सेंट रोबर्ट्स उच्च माध्यमिक विद्यालयबाट सुरु भयो। त्यसपछि उनी दार्जिलिङ सरकारी महाविद्यालयमा इतिहास विभागका उपाध्यापक बने। सन् १९८४ मा उनी कुरसियाङ महाविद्यालयका प्राचार्य नियुक्त भए र सन् १९९६ सम्म शैक्षिक सेवामा रहेर अवकाश लिए।

अनुसन्धानका क्षेत्र र प्रमुख कृतिहरू

प्रधानले पूर्वी नेपालको प्रसङ्ग समेट्दै नेपाल राज्य–निर्माण प्रक्रियाको दीर्घकालीन अध्ययन गरे। उनले ईस्वी १७५०–१८५० कालखण्ड केन्द्रित आफ्नो पीएचडी शोधपत्रमा नेपाल एकीकरणको प्रक्रिया र परिणाम विश्लेषण गरे। नेपाली साहित्यको इतिहास–लेखन र समालोचना क्षेत्रमा पनि उनको योगदान महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

• ‘Pahilo Pahar’ (१९८२; दोस्रो संस्करण २०१०) – नेपालीमा लेखिएको समालोचनात्मक कृति।
• ‘A History of Nepali Literature’ (१९८४) – साहित्य अकादेमीको शृंखलामा प्रकाशित।
• ‘Gorkha Conquest: The Process and Consequences of the Unification of Nepal, with Particular Reference to Eastern Nepal’ (१९९१) – नेपाल एकीकरणको इतिहाससम्बन्धी अनुसन्धान।
• सम्पादित सङ्ग्रह ‘Baarta Haru’ (१९७१) र ‘Adhiti Kahi’ (२००५) – नेपाली साहित्य–समालोचनाका लेखहरूको सङ्कलन।

उनका लेखहरू नेपाली र अंग्रेजी दुवै भाषामा प्रकाशित भए। उनले लेप्चा समुदाय, जातीय चेतना, र कवि आगम सिंह गिरीका काव्यसम्बन्धी अध्ययनसमेत गरे। विद्यालयस्तरका इतिहास–पाठ्यपुस्तकहरू नेपाली र अंग्रेजी दुवै भाषामा लेखेर दार्जिलिङ क्षेत्रमा प्रयोग हुने शैक्षिक सामग्री विकासमा पनि सक्रिय रहे।

सम्पादन र पत्रकारिता

अवकाशपछिको चरणमा प्रधान नेपाली पत्रकारीतामा पूर्ण रूपले सक्रिय भए। उनले नेपाली भाषाको दैनिक सुनचरी समाचारको प्रधान–सम्पादकको जिम्मेवारी सम्हाले। आन्तरिक समस्याका कारण सन् २००८ जनवरी २६ मा पत्रिका बन्द भएपछि उनले हिमालय दर्पणको सम्पादकीय नेतृत्व लिए। स्वास्थ्य समस्या देखिएपछि सन् २०१३ सेप्टेम्बरमा उनले त्यो दायित्वबाट अवकाश लिए।

यसअघि पनि उनले दार्जिलिङ–कोलकाता–सिलिगुडीबाट निस्कने ‘Kamal’, ‘Hamro Sansaar’, ‘Maalingo’ र ‘Hamro Patrika’ जस्ता पत्र–पत्रिकामा सम्पादकीय भूमिकासहित योगदान गरेका थिए। दीर्घ समयको सम्पादन–अनुभवले दार्जिलिङ र सिलिगुडीको नेपाली भाषिक सार्वजनिक जगत विस्तारमा उपयोग पुर्‍यायो।

पुरस्कार र मान्यता

प्रधानको कृति ‘Pahilo Pahar’ का लागि उनले भानु पुरस्कार (१९८३) पाए, जुन पश्चिम बङ्गाल सरकारद्वारा स्थापित Nepali Academy मार्फत प्रदान गरिन्छ। पत्रकारितामा योगदानका लागि सिलिगुडी जर्नालिस्ट क्लबद्वारा कञ्चनजङ्घा पुरस्कार (२०००) प्रदान गरियो।

नेपाली भाषा–साहित्यका लागि नेपाली साहित्य सम्मेलन (दार्जिलिङ) बाट २००२ को पुरस्कार पाए। सन् २००३ मा नेपाली साहित्य परिषद् (सिक्किम)द्वारा स्थापित स्मृति–पुरस्कार पनि उनको भागमा पर्‍यो।

परिवार र निजी पक्ष

उनको वैवाहिक जीवन पूर्णिमा प्रधानसँग जोडिएको थियो। सन्तानमा छोराहरू सोमेन्द्र प्रधान र गेहेन्द्र प्रधान तथा छोरीहरू इन्दिरा प्रधान र मनाशा प्रधान रहे।

धरोहर र प्रभाव

प्रधानले नेपाली भाषिक समुदाय, विशेषतः भारतीय गोर्खा समाजको इतिहास–चिन्तन र साहित्यिक बहसलाई सुदृढ गरे। पूर्वी हिमालय र नेपाल एकीकरण सम्बन्धी उनका संवाद–उन्मुख लेखनले क्षेत्रीय इतिहासलाई शैक्षिक पद्धतिमा स्थापित गर्न मद्दत गर्‍यो। सम्पादन र शिक्षण–दुवै भूमिकाबाट उनले दार्जिलिङ–सिलिगुडीको नेपाली सार्वजनिक क्षेत्र निरन्तर सबल पारे।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कुमार प्रधान”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कुमार_प्रधान (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). कुमार प्रधान [Kumar Pradhan]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कुमार_प्रधान

“कुमार प्रधान [Kumar Pradhan].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कुमार_प्रधान. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “कुमार प्रधान [Kumar Pradhan].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कुमार_प्रधान.

@misc{nepaliencyclopedia_869,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {कुमार प्रधान [Kumar Pradhan]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - कुमार प्रधान [Kumar Pradhan]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -