महावीर पुन

महावीर पुन नेपाली जनजीवनमा प्रविधि–आधारित समाधानको अभियानका लागि परिचित व्यक्तित्व हुन्। उनी राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका वरिष्ठ नेता र नेपाल सरकारका विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रीका रूपमा कार्यरत छन्। २०८३ जेठ २६ मा बालेन्द्र शाह नेतृत्वको क्याबिनेटमा उनलाई जिम्मेवारी दिइएको थियो। उनले हिमाली गाउँहरूमा ताररहित संजाल विस्तार गर्ने पहलमार्फत राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय ध्यानाकर्षण पाएका छन्।

राजनीतिक भूमिका र जिम्मेवारी

पुन २०८२ फागुन २१ मा म्याग्दीबाट प्रतिनिधि सभा सदस्यका रूपमा निर्वाचित भएका थिए। यसअघि उनी शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधिसम्बन्धी मन्त्रालयको नेतृत्व सम्हालेका थिए, जसको जिम्मेवारी २२ सेप्टेम्बर २०२५ मा पाएका थिए। पछिल्लो चरणमा विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालयको कार्यभार २०८३ जेठ २६ मा उनलाई दिइयो। दीर्घकालीन रूपमा आविष्कार र समाजसेवामा केन्द्रित रहे पनि, कानूनी आधार निर्माणमा प्रत्यक्ष भूमिका आवश्यक ठान्दै उनले मन्त्री पद त्यागेर निर्वाचनी भूमिकामा उभिने निर्णय गरेको बताइन्छ।

प्रारम्भिक शिक्षा र शैक्षिक यात्रा

उच्च माध्यमिक तहपछि पुन करिब १२ वर्ष चारवटा विद्यालयमा अध्यापनमा संलग्न रहे। उनले सन् १९८९ मा नेब्रास्का विश्वविद्यालयबाट विज्ञान शिक्षामा स्नातकोत्तर उपाधि प्राप्त गरे। औपचारिक अध्ययनपछि करिब २४ वर्षको अन्तरालमा आफ्नै गाउँ फर्किएर दीगो र सान्दर्भिक शिक्षाको आवश्यकता पहिचान गरे। यही ध्येयका साथ उनले स्थानीयस्तरमा संस्थागत प्रयास आरम्भ गरे।

शिक्षण, समुदाय पहल र दिगो अभ्यास

गाउँ फर्किएपछि पुनले समावेशी, प्राविधिक र आत्मनिर्भर शिक्षामूलक वातावरण निर्माणमा जोड दिए। उनले ‘हिमान्चल उमावि’ स्थापना–विस्तार जस्ता पहलमार्फत आधार तयार गरे। कम्प्युटर शिक्षा र आम्दानीका वैकल्पिक स्रोत सुदृढीकरणलाई प्राथमिकता दिएर कार्यक्रम अघि बढाइए। यी प्रयासले ग्रामीण समुदायमा सीप, पहुँच र उद्यमशीलता प्रवर्द्धनमा सहयोग पु¥याएको मानिन्छ।

नेपाल वायरलेस पहल र सामाजिक प्रभाव

सन् २००१ मा बीबीसीमार्फत पुनको दुर्गम गाउँमा इन्टरनेट पु¥याउने योजना विश्वव्यापी रूपमा उजागर भयो। उक्त प्रचारले युरोप र अमेरिकास्थित दाताहरूबाट सहयोग आकर्षित गर्न मद्दत गर्‍यो। सोही आधारमा उनले नाङ्गी र राम्चे आसपासका बस्तीसम्म ताररहित इन्टरनेट जडान गर्न सफल भए, जसलाई नेपाल वायरलेस नेटवर्किङ परियोजना भनेर चिनिन्छ। यस पहलले हिमालय क्षेत्रका बस्तीमा सञ्चार, शिक्षा र सूचनाको पहुँच विस्तारमा उल्लेख्य योगदान दियो।

राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र

पुनले सन् २०१२ मा राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र स्थापना गरी सूचना–प्रविधि मार्फत देश विकासका सम्भावनामा केन्द्रित अनुसन्धान र आविष्कार प्रोत्साहनको लक्ष्य लिए। दीर्घकालीन र आधारभूत पूर्वाधार चाहिने यो योजनाका लागि उनले राज्यबाट आवश्यक सहयोग खोज्दै आएका थिए। संस्थाले नवप्रवर्तनमा आधारित समाधानहरू विकास र प्रवर्द्धन गर्ने मुनाफारहित संरचनाको रूप लिएको बताइएको छ।

सम्मान, मान्यता र प्रभाव

पुनको कार्यलाई अशोका फाउन्डेसन, रोमन म्यागसेसे पुरस्कार प्रदान गर्ने संस्थान, नेब्रास्का विश्वविद्यालय र ग्लोबल आइडियाज बैंकले मान्यता दिएका छन्। उनले इन्टरनेट हल अफ फेममा स्थान पाएका छन् र ‘समग्र सामाजिक नवीनता पुरस्कार’ तथा जोनाथन बी पोष्टल अवार्ड जस्ता सम्मानबाट गौरवित भइसकेका छन्। मानवतावादी दृष्टिकोण र व्यवहारिक नवप्रवर्तनका कारण उनले युवापुस्तामा देशमै फर्की गरी सेवा–विकासमा संलग्न हुन प्रेरणा जगाएको उल्लेख गरिन्छ।

निजी जीवन

पुनको वैवाहिक जीवन ओम माया पुनसँग बाँधिएको छ। उनका दुई छोरी झरना पुन र जुना पुन छन्। जीवनका विभिन्न चरणमा उनी व्यापक रूपमा सार्वजनिक चर्चा–विमर्शमा रहने बहुचर्चित व्यक्तित्वका रूपमा देखिएका छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “महावीर पुन।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). महावीर पुन. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8

@misc{ne_397,
  title = {महावीर पुन},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}