नेपाली सङ्गीत गाउने, बाजा बजाउने र नाच्ने कलाको समष्टिगत रूप हो, जसको प्रस्थानबिन्दु प्रायः लोकधारामै रहेको देखिन्छ। नेपालमा यसको विधागत ढाँचा प्रमुखतः तीन धारमा व्याख्यायित छ—लोकसङ्गीत, सुगम सङ्गीत र शास्त्रीय सङ्गीत। यी धाराहरू समुदायगत संस्कार, भाषिक विविधता र समसामयिक रुचिसँग गाँसिएर समयअनुसार रूपान्तरित हुँदै आएका छन्।
नेवार संगीत
नेवार समुदायको संगीत परम्परा हिन्दू–बौद्ध शास्त्रीय धरोहर र काठमाडौँ भेगका लोक शैलियाँसँग मिसेर विकसित भएको मानिन्छ। टक्कर र हावाजन्य वाद्यको प्रयोग प्रबल छ, जसमा धिमे ढोल विशेषतः प्रसंग–अनुसार बजाइन्छ। धिमे संस्कार, पर्व र सामाजिक अवसरमा प्रमुख रूपमा प्रयोग हुन्छ। सन् २००५ तिर ‘लाखे’ नामक नेवार मेटल ब्यान्डले ‘धम्पा टाचा’ गीत रेकर्ड गरेको दाबी पनि भेटिन्छ। नेवार समुदायका चर्चित स्वरहरूमा नारायण गोपाल समावेश छन्; उहाँलाई ‘स्वर सम्राट’ र कतिपयले ‘ट्र्याजेडी किङ’ उपाधिद्वारा सम्बोधन गर्छन्।
गुरुङ, किरात, मगर र थारु परम्परा
गुरुङ समुदायमा रोधी संस्कारमार्फत युवायुवती भेला भई गीत–नृत्यद्वारा विचार साट्ने चलन पुरानो मानिन्छ। घन्टु र चुड्का जस्ता नृत्यरूप आज पनि कतिपय गाउँमा देखिन्छन्, र मृत्युपछि गरिने ‘आर्गु’ संस्कारमा पनि संगीतको भूमिका बताइन्छ।
किरात समुदायतर्फ लिम्बूको धन नाच र च्याब्रुङ (ढोल नाच) लोकप्रिय छन्। राई समुदायमा ‘साकेला उधौली’ र ‘साकेला उभौली’ जस्ता पर्वमा गोलो घेरामा नाचिने साकेला शिलीसँग सम्बन्धित गीत गाइन्छ। ढोल र झ्याम्टाको आधार प्रमुख मानिन्छ, र हाल नेपाली भाषामा पनि यस्ता गीत प्रचलित भएको उल्लेख छ।
मगर समुदायका सलाइजो, कौडा र सोरठी तीन प्रमुख लोक शैलियाँ हुन्। थारु समुदायमा भाषिक–क्षेत्रीय भिन्नताका कारण सङ्गीतिक रूपहरू विविध छन्; विशेषतः सजना, माघिया र दशैंया पश्चिमी भागमा गाइने बताइन्छ।
शेर्पा र मैथिली परम्परा
शेर्पा संगीत तिब्बती बौद्ध धर्मबाट प्रभावित छ, जसमा एकसाथ समूह–स्वर (युनिसन) प्रमुख हुन्छ। लुट परिवारका तारबाद्यबाट लयात्मक आधार दिइने र हेलम्बु बोली तथा कहिलेकाहीँ तिब्बती भाषामा आध्यात्म, भौतिक चाहना र प्रकृति वर्णन गर्ने विषयवस्तु प्रचलित भएको वर्णन पाइन्छ।
मैथिली संगीत मिथिला क्षेत्रसँग सम्बन्धित छ, जुन आजको नेपाल र भारतमा फैलिएको सांस्कृतिक भूभाग हो। यसलाई दक्षिण एशियाका पुराना सङ्गीत रूपमध्ये एक मान्ने दाबी भए पनि यथार्थ समयरेखाबारे स्रोतहरू स्पष्ट छैनन्। शास्त्रीय वाद्यमा आधारित यो परम्परामा आधुनिकीकरणको प्रभावसहित उदित नारायण झा, शारदा सिन्हा र विद्यापति ठाकुरका योगदानको उल्लेख पाइन्छ।
सुगम र आधुनिक प्रवाह
सुगम भनिने लोकप्रिय गीतधारामा मधुर धुन र सहज लय विशेष रूपमा देखिन्छ। यस विधामा नारायण गोपाल सर्वाधिक विख्यात मानिन्छन्; ‘एउटा मान्छेको’ र ‘यति ढेरै माया दी’ जस्ता गीत चर्चा पाएका छन्। अरुणा लामा ‘हिल्सको कोकिला’ उपाधिसहित सयौँ नेपाली गीतकी स्वर भएकी मानिन्छिन्।
गीत लेखनमा पुराना पुस्ताबाट किरण खरेल, रत्नशमशेर थापा, सुवासचन्द्र ढुंगेल, राजेन्द्र थापा र दिनेश अधिकारी उल्लेखनीय छन्। समसामयिक धारमा रमेश दाहाल (सामाजिक रूपान्तरण, शान्ति र समावेशीकरण केन्द्रित), प्रकाश सपुत, शीतल कादम्बिनी र राखी गौचनको योगदान उल्लेख गरिएको छ। नेपाली चलचित्र उद्योगको इतिहास छोटो भएकाले फिल्मी सङ्गीत अझै परिष्करणको चरणमा रहेको भनाइ पाइन्छ।
शास्त्रीय अभ्यास र संस्था
काठमाण्डौ उपत्यकामा शास्त्रीय साधनामा संलग्न व्यावसायिक संगीतकर्मी धेरै छन्। समूहगत प्रस्तुतीमा सुर-सुधा, सुकर्मा, त्रिकाल र कुटुम्बा जस्ता ब्यान्ड लोकप्रिय मानिन्छन्। शैक्षिक र सांस्कृतिक प्रवर्द्धनमा कलानिधि इन्दिरा संगीत महाविद्यालय, नेपाल संगीत विद्यालय, एसके गुरुकुल संगीत पाठशाला, नारायण संगीत प्रतिष्ठान, गन्धर्व संगीत विद्यालय, श्री संगीत पाठशाला, किरातेश्वर संगीत आश्रम, कपन संगेर सरोवर र यलमाया केन्द्रका योगदानको उल्लेख छ।
प्रसिद्ध शास्त्रीय कलाकार र समूहमा तारावीर सिंह तुलाधर (ज. १९४३), सितारवादक उमा थापा (ज. १९५०), विजय वैद्य, प्रेम राणा, मनोसे सिंह (ज. १९७९), मोहन सुन्दर श्रेष्ठ (ज. १९४३), सुरेन्द्र श्रेष्ठ र ‘सुर–सुधा’को समावेश गरिएको छ।
काव्यिक रूप: गजल र भजन
गजल तुक मिलेका दोहाहरूको शृङ्खला र एउटै छन्दमा आधारित काव्य–संगीत रूप हो, जसलाई पीडा, वियोग, प्रेम र प्रकृतिसम्बद्ध संवेदना व्यक्त गर्ने माध्यमका रूपमा बुझिन्छ। यसको उत्पत्ति ६औँ शताब्दीको अरेबी पद्यमा मानिन्छ, र दक्षिण एशियाका धेरै भाषामा प्रभाव परेको छ। मोतीराम भट्टले करिब १८९० तिर नेपाली भाषामा गजलको लिखित रूप प्रस्तुत गरेका मानिन्छन्, र सेतुराम श्रेष्ठ (१८९१–१९४१)लाई नेपालमा अग्रगामी गजलकारको श्रेय दिइन्छ।
भजन ईश्वरप्रति समर्पित भक्ति–गीत हो, जसको रूप निश्चित नहुने र मन्त्र वा कीर्तनजस्तै सरल पनि हुन सक्ने बताइन्छ। शिव, कृष्ण, विष्णु र साईबाबासम्बद्ध भजन नेपालमा लोकप्रिय छन्। यस धाराका ख्यातिप्राप्त स्वरमा भक्तराज आचार्य र कोइली देवीको नाम आउने गरेको छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “नेपाली सङ्गीत” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q3328735
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९५/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाली सङ्गीत।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपाली सङ्गीत. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4
@misc{ne_324,
title = {नेपाली सङ्गीत},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
