गोपाल योञ्जन भारतीय मूलबाट आएका, नेपाली भाषाका प्रख्यात गीतकार, गायक र सङ्गीतकार थिए। २६ अगस्ट १९४३ मा जन्मिएर २० मे १९९७ मा निधन भएको उनको नाम देशप्रेमप्रधान नेपाली गीतसँग सशक्त रूपमा जोडिन्छ। स्वर र शैलीको विविध प्रयोगले उनले विभिन्न संगीत-विधामा प्रभावकारी योगदान दिए। व्यावसायिक गायकको प्रारम्भिक पुस्तामा समावेश मानिने उनी, चलचित्र तथा नाटकका कृतिमा पनि चर्चित रहे।
प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा
उनको जन्म दार्जिलिङमा, ब्रिटिश भारतअन्तर्गत रहेको समयमा भएको थियो। परिवारिक पृष्ठभूमि तामाङ समुदायसँग सम्बन्धित थियो। नेपाली विषयमा स्नातकोत्तर अध्ययन गर्न उनी दार्जिलिङबाट नेपाल आएका थिए। यसै यात्राले उनको रचनात्मक जीवनलाई नेपाली भाषिक परिवेशसँग थप नजिक पुर्यायो।
सङ्गीतिक यात्रा र शैली
उनीले करियरको सुरुवात बाँसुरी वादकका रूपमा गरे। सन् १९६३ मा पहिलो गीत लेखे र १९६४ मा पहिलो सङ्गीत-रचना रेकर्ड गरियो। उनले नेपाली लोक तथा परम्परागत शैलीसँगै रवीन्द्र संगीत र नेवारी शास्त्रीय सङ्गीतको अध्ययनमा लामो समय बिताए। यस अध्ययनको असर उनका सिर्जनामा देखिन्छ, जसमा शास्त्रीयदेखि लोक, र आधुनिक सौन्दर्यसम्मको व्यापक भाषा विकसित भयो।
उनका कृतिहरू विषयवस्तुको हिसाबले विस्तृत थिए—राष्ट्रप्रेम र आध्यात्मिकता देखिन्थ्यो; रोमान्टिक र दार्शनिक विमर्श पनि पाइन्थ्यो। नृत्यका धुन र लय, महिलाको अनुभव र नारीत्वको स्तुति, बालबालिका र युवालाई लक्षित गीत, तथा वातावरण, खेलकुद र स्काउटसम्बन्धी विषयगत रचनाहरू समेत समेटिएका थिए। विविधताभित्र ‘नेपालीपन’ जोगाउने संवेदनशीलता उनको कार्यधर्मको स्थायी विशेषता रह्यो।
सहकार्य र समकालीनहरू
एक सङ्गीतकारका रूपमा उनले नयाँ पुस्तालाई उत्प्रेरित गर्ने विश्वास राख्थे र धेरैलाई परिचय गराए। विशेषगरी नारायण गोपालसँगको सहकार्यलाई नेपाली सङ्गीतको ‘स्वर्ण युग’का रूपमा व्यापक रूपमा उल्लेख गरिन्छ। उनले पछिल्लो समय बलिउडका चर्चित गायक बनेका उदित नारायण झा तथा गायक/गायिका मीरा राणा, किरण प्रधान र इन्दिरा मास्केलाई समेत संरक्षण र तालिम दिएको उल्लेख छ। यिनै सहकार्यले उनको रचना–प्रस्तुति दायरा अझ विस्तार गर्यो।
प्रमुख कृतिहरू र प्रकाशन
उनका गीतहरू चलचित्र र मञ्चमा प्रयोग भए। नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा उनले बदलिदो आकाश (१९८३), अर्को जन्म, कान्छी (१९९१) र माया प्रिती (१९९१) जस्ता फिल्मका लागि काम गरेका थिए। नाटकका प्रस्तुतीमा समेत उनका धुन र गीत समावेश भएको देखिन्छ।
प्रकाशनमा उनले ‘संगीताञ्जली’ शीर्षकको इन्टरमिडिएट तहका लागि सङ्गीत पाठ्यक्रम पुस्तक लेखे। बालबालिकाका लागि ‘गीत मञ्जरी’ नामक पुस्तक र टेप तयार पारियो, जसमा करिब १० वर्ष उमेरसमूहका स्रोताहरूलाई लक्षित सामग्री थियो। उनी डेभिड रीडद्वारा सम्पादित ‘रफ गाइड अन नेपाल’को सङ्गीत र नृत्य खण्डका सह–योगदाता थिए। थप रूपमा, ‘बागिना’ प्रकाशनमार्फत ‘बाजाको लागि बाजा’ (सङ्गीत), ‘गीतको लागि GI’ (गीत) र ‘NA फर नाच’ (नृत्य) शीर्षक/खण्डसम्बन्धी सम्पादकीय कार्यमा संलग्न भएको उल्लेख भेटिन्छ।
सम्मान र पुरस्कार
उनीप्रति विभिन्न उपाधि र सम्मान प्रदान गरिएको पाइन्छ। नेपाली श्रोता र सङ्गीतकर्मीहरूले उनलाई “सङ्गीत सम्राट” र “बग्याकर” भनेर सम्बोधन गरेका थिए। औपचारिक सम्मान र पुरस्कारमा तलका तिथिहरू उल्लेखनीय छन्:
- गोरखा दक्षिण बाहु (नेपाल) – १९९४
- नेपाल राज्याभिषेक पदक – १९७४
- सर्वश्रेष्ठ संगीतकार/बाँसुरीवादक (दार्जिलिङ) – १९६२, १९६३, १९६४
- सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशक (दार्जिलिङ) – १९६५, १९६६, १९६७
- रेडियो नेपाल स्वर्ण पदक – उत्कृष्ट संगीत निर्देशक/सङ्गीतकार (नेपाल) – १९६८
- लायन्स क्लब पुरस्कार – उत्कृष्ट संगीत निर्देशक (नेपाल) – १९८६
- रोयल नेपाल फिल्म कर्पोरेसनद्वारा नेपाल सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशक – १९८८
- उर्वशी पुरस्कार – सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशक (नेपाल) – १९९०
- चिन्नलता पुरस्कार – नेपाली सङ्गीतमा उत्कृष्ट योगदानका लागि – १९९२
- प्रिया पुरस्कार – नेपाली सङ्गीतमा २५ वर्ष समर्पण र उत्कृष्ट योगदानका लागि – १९९५
अभिलेख, संरक्षण र विरासत
१९९७ मे महिनामा निधन हुनु अघि उनका धेरै रचनाहरू व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण हुन सकेनन्। रेडियो नेपाल र पुलिस क्लब जस्ता संस्थाका लागि उनले कम्तीमा २० वर्षसम्म दर्जनजति गीत र सङ्गीत–टुक्रा तयार पारेको उल्लेख पाइए पनि तिनको पूर्ण संरक्षण नहुँदा धेरै अडियो रेकर्ड हराइसकेका छन्। बाँकी उपलब्ध सामग्रीले दिगोपनका लागि आधुनिक प्रविधिबाट समग्र डाटाबैंक विकास गर्न सकिने सम्भावनालाई देखाउँछ।
व्यक्तिगत जीवन र निधन
उनको वैवाहिक जीवन सन् १९६८ मा रेन्चिनसँग विवाहबाट शुरू भयो। एउटा छोरी र दुई छोराको विवरण भेटिन्छ। २० मे १९९७ मा उनको निधन दिल्लीमा ५३ वर्षको उमेरमा भयो। नेपाली गीतप्रतिको निष्ठा र देशप्रेमी अभिव्यक्तिका कारण उनी नेपाली सङ्गीतको स्मरणीय नाम बने।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “गोपाल योञ्जन” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q5584204
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८८/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गोपाल योञ्जन।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गोपाल योञ्जन. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8
@misc{ne_328,
title = {गोपाल योञ्जन},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
