दशरथ चन्द

दशरथ चन्द राणा शासनविरुद्ध राजनीतिक चेतना फैलाउन सक्रिय नेपाली कार्यकर्ता र लेखक थिए। वि.सं. १९६० असार १७ मा वर्तमान बैतडी जिल्लाको बस्कोटमा जन्मिएका उनी ‘शहीद माइला’ नामले पनि चिनिन्छन्। उनले नेपाल प्रजापरिषद्को कार्यकर्ता भएर भूमिगत अभियान चलाए, ‘सेवासिंह’ उपनामबाट राणा-विरोधी लेख प्रकाशित गरे, र वि.सं. १९९७ माघ १५ मा शोभा भगवतीमा गोली प्रहारद्वारा मृत्युदण्ड दिइयो।

परिवार र बाल्यकाल

उनका पिता शेरबहादुर चन्द र आमा ओजकुमारी चन्द थिए। पितालाई सुर्खेतमा टुँडिखेल निर्माणसँग जोडिएर लेफ्टिनेन्ट शेरबहादुर चन्दका रूपमा चिनिन्थ्यो। परिवारतर्फ उनका जेठा बुबा रबी चन्द र कान्छा बुबा सुबेदार दलबहादुर चन्द थिए। माइलाका दाइ गोकर्ण चन्द मानिन्थे, जबकि भाइ ललित चन्द २०५१ मा दिवङ्गत भए।

शिक्षा र बौद्धिक तयारी

आधारभूत अध्ययन नेपालगञ्ज, अल्मोडा, कुमाउँ र नैनीताल आसपासका शिक्षालयमा अघि बढ्यो। पछि उनी बनारस पुगे र मानविकी तथा समाजशास्त्रतर्फ औपचारिक अध्ययन गरे। केही स्रोतले प्रमाणपत्र तह उत्तीर्ण गरेको जनाउँछन्, भने कतिपय विवरणले स्नातक समाप्त गरेको उल्लेख गर्छन्; यसबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। बनारसमै रहेर उनले काशी नागरिक प्रचारिणी सभासँग आबद्ध हुँदै बौद्धिक र राजनीतिक घनिष्ठता विस्तार गरे।

भारतीय आन्दोलन र प्रारम्भिक राजनीति

भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा महात्मा गान्धीले अघि सारेको सत्याग्रह अभियानमा उनले सक्रिय सहभागिता जनाएका थिए। वि.सं. १९९० मा बारा जिल्लाको मौवादहमा टंकप्रसाद आचार्यसँग उनको पहिलो भेटघाट भयो, जसले आगामी राजनीतिक सहकार्यको आधार बलियो बनायो। त्यही कालखण्डमा उनले समसामयिक राजनीतिक मुद्दामा स्पष्ट र आलोचनात्मक दृष्टि विकास गरे।

भूमिगत योजना र संगठित गतिविधि

वि.सं. १९९१ मा उनी सहयोगी शिवदत्त भट्टसँग बर्मा पुगे र त्यसपछि थाइल्याण्ड हुँदै नेपालमा सशस्त्र रूपमै परिवर्तन गर्ने विचारसमेत बहस गरे। नेपाल फर्किएपछि उनी नेपाल प्रजापरिषद्का कार्यकर्ता रूपमा सक्रिय रहे। सोही कालमा उनले ‘सेवासिंह’ छद्मनामबाट राणा शासनविरुद्धका टिप्पणी र लेख प्रकाशित गर्दै जागरणको अभियानलाई सुदृढ बनाए।

गिरफ्तारी, कारावास र मृत्युदण्ड

राजनीतिक सक्रियताकै क्रममा उनी पक्राउ परे। कारावासमा गङ्गालाल श्रेष्ठसँग एउटै कोठामा बन्दीजीवन व्यतित भएको उल्लेख पाइन्छ। अन्ततः वि.सं. १९९७ माघ १५ मा तत्कालीन राणा शासनले शोभा भगवतीमा गोली प्रहार गरी मृत्युदण्ड कार्यान्वयन गर्‍यो। उनी मृत्युसम्म अविवाहित रहे।

व्यक्तित्व र निजी प्रसङ्ग

दशरथ चन्द चस्मा प्रयोग गर्थे र गाउँमा हिँडडुल गर्दै घरघरमा पुग्थे। दिदी, बहिनी र भाउजूहरूसँग खुलस्त रमाइलो गर्ने स्वभाव थियो। भोक लाग्दा जसकसै भाउजूको घरमा गएर निसंकोच मागेर खान्थे, र उनलाई मोही निकै रुच्थ्यो। परिवारले काठमाडौँको राणा परिवारकी जुलिया मैयासँग विवाह गराउन खोज्दा दुईपटक जन्तीसमेत गए तर वधूपक्षमा ‘जुठो सुत्केरो’ परेको कारणले विवाह सम्भव भएन।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दशरथ चन्द।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A5_%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). दशरथ चन्द. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A5_%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6

@misc{ne_201,
  title = {दशरथ चन्द},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A5_%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}