गुरुप्रसाद मैनाली

गुरुप्रसाद मैनाली नेपाली भाषाका कथाकार थिए, जिनका कथा गाउँघरका मानिसको दैनिकी, सम्बन्ध र पीडा समेट्ने विषयवस्तुका कारण चर्चित बने। जन्म वि.सं. १९५७ भदौ २३ (भाद्र शुक्ल चतुर्दशी) र निधन वि.सं. २०२८ जेठ २५ का रूपमा उल्लेखित छ। ‘नासो’ कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएपछि उनी व्यापक रूपमा चिनिए, र साधारण पारिवारिक घटनालाई कथाको मुख्य सामग्री बनाउने प्रवृत्ति तीव्र भयो।

प्रारम्भिक जीवन र पारिवारिक पृष्ठभूमि

उनको पुख्र्यौली घर काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको कानपुरमा रहेको बताइएको छ, तर बुबा जागीरका सिलसिलामा पुगेको धनकुटामै उनको जन्म भएको भनिन्छ। उनका बुबा काशीनाथ र आमा काशीरूपादेवी थिए। बाल्यकालमा परिवार सारसार गरिरहनुपर्ने भएकाले उनको बसाइ स्थिर हुन सकेन।

शिक्षा र अध्ययन–अभ्यास

औपचारिक रूपमा धेरै पढ्न नपाए पनि उनले घरमै अक्षर सिकेपछि परम्परागत ग्रन्थहरू पढ्न थाले। आरम्भमा ‘लघुकौमुदी’, ‘अमरकोश’, ‘रुद्री’ र ‘दुर्गासप्तशती’ जस्ता ग्रन्थमार्फत भाषिक–पौराणिक सामग्रीसँग परिचय बढ्यो। त्यसपछि श्रेस्ता पाठशालामा गएर थप अध्ययन गरे, यद्यपि त्यो समयमा विद्यालयको पहुँच थोरै थियो।

सरकारी सेवा र सामाजिक अवलोकन

श्रेस्ता पाठशालापछि उनले न्यायसेवा रोजे र नौसिन्दा पदमा महिनाको रू. ११ तलबबाट कार्यजीवन सुरु गरे। पछि बिचारी, डिठ्ठा, तहबिलदार हुँदै उनी न्यायाधीश बने, र राणा शासनको समयमा अदालतमा पर्ने घरायसी मुद्दाहरू धेरै हेरे। ती मुद्दा, गाउँगाउँको निरीक्षण र नेपाल–भारततर्फका यात्राबाट उनले सम्बन्ध, गरिबी र रोजगारीका पीडादायी अवस्थाहरू नजिकबाट बुझे। यही अवलोकनले कथालेखनतर्फ उनको झुकाव बलियो बनायो।

साहित्यिक आरम्भ र प्रतिष्ठा

उनको पहिलो प्रकाशित कथा ‘नासो’ वि.सं. १९९२ मा ‘शारदा पत्रिका’मा छापियो र असाधारण रूपमा चर्चित बन्यो। यसअघि सामान्य घरपरिवारका घटनालाई कथा बनाउने चलन क्षीण रहेको सन्दर्भमा, ‘नासो’ पछि त्यस्तो लेखनधारा फैलियो। त्यसपछि उनले ‘परालको आगो’, ‘बिदा (कथा)’, ‘शहीद (कथा)’ लगायत रचनाहरू पनि लेखे, जसले उनको कथाकारितालाई मजबुत पहिचान दियो।

कृतिहरू

• नासो — कथासङ्ग्रह; वि.सं. २०२० मा समालोचक डा. तारानाथ शर्माले ११ वटा कथा संकलन–सम्पादन गरी प्रकाशित।
• परालको आगो — कथा।
• बिदा — कथा।
• शहीद — कथा।
• छिमेकी — कथा।
• कर्तव्य — कथा।
• चिताको ज्वाला — कथा।
• प्रत्यागमन — कथा।

कथाबाहेक उनले हास्य–व्यङ्ग्य र फुटकर निबन्ध पनि लेखे, तर तिनका छुट्टै कृतिसङ्ग्रह प्रकाशित भएको उल्लेख पाइँदैन।

मान्यता र स्मरण

जीवित रहँदा उनले औपचारिक पुरस्कार वा पदक प्राप्त गरेको उल्लेख छैन। पछि उनको नाममा ‘साहित्यिक पत्रकार सङ्घ’ले ‘मैनाली कथा पुरस्कार’ स्थापना गरेको भनिन्छ, जसले उनको कथासंप्रेषण परम्पराको स्मरण गराउँछ।

अन्तिम वर्ष र निधन

सेवा त्यागेपछि उनी काठमाडौंमा बसे। मधुमेह र रक्तचापका कारण स्वास्थ्य समस्या देखिए, र वि.सं. २०२८ जेठ २५ मा त्यहीँ उनको देहावसान भयो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गुरुप्रसाद मैनाली।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गुरुप्रसाद मैनाली. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80

@misc{ne_247,
  title = {गुरुप्रसाद मैनाली},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}