पाँचतले मन्दिर

पाँचतले मन्दिर भनेर प्रचलित न्यातपोल मन्दिर भक्तपुरको टौमडीमा अवस्थित, पाँच तल्लायुक्त र नेपाली शैलीको अत्यधिक उचाइको देवालय हो। यसको निर्माण मल्ल कालका राजा भुपतिन्द्र मल्लले गराएको मानिन्छ। मन्दिर सर्वसाधारणका लागि बन्द रहने परम्परा छ, र २०७२ नेपाल भूकम्पमा पनि विशेष क्षति नपरेको उल्लेख पाइन्छ।

स्थान र नाम

यो मन्दिर भक्तपुरको ऐतिहासिक टौमडी क्षेत्रमा रहेको छ। स्थानीय नाममा ङातापोल्हँ/न्यातपोल का रूपमा परिचित यो संरचनालाई नेपाली भाषामा “पाँचतले मन्दिर” भनी पनि भनिन्छ, किनकि यसमा पाँच तला छन्। स्रोतहरूमा यो नेपाली शैलीको सबैभन्दा अग्लो मन्दिर मानिएको छ, जसको उचाइ करिब १०८ फिट (३३.२३ मिटर) बताइएको छ।

निर्माण काल र पहल

मन्दिरको निर्माण १८औँ शताब्दीमा, राजा भुपतिन्द्र मल्लको राजकत्वमा आरम्भ भएको मानिन्छ। केही अभिलेखअनुसार विक्रम संवत् १७०१ देखि १७०२ तिर यसले आकार लिएको देखिन्छ। अर्का स्रोतमा नेपाल संवत् ८२२ कातिकदेखि ८२२ जेष्ठसम्म करिब छ महिनामा निर्माण सम्पन्न गरियो भनिएको छ। त्यस्तै, “जम्मा सात महिनामा बनेको” भन्ने धारणा पनि पाइने भएकाले अवधि सम्बन्धी विवरणमा स्रोतहरूमा मतभेद छ।

स्वरूप र तल्ला

मन्दिरमा पाँच तला रहेको छ, जसका आधारदेखि शीर्षसम्म तहबद्ध रूप देखिन्छ। यही बहुस्तरीय संरचनाका कारण यसलाई पाँचतले भनिएको हो। स्रोतहरूले यसलाई नेपाली शैलीको उत्कृष्ट उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

धार्मिक पहिचान र गर्भगृह

सन्दर्भहरूमा यो सिद्धिलक्ष्मीलाई समर्पित मन्दिरको रूपमा वर्णन गरिएको छ, र देवीलाई तान्त्रिक शक्तिको स्वरूपमा ग्रहण गरिने उल्लेख छ। यद्यपि मन्दिर पूजाका लागि सर्वसाधारणमा नखुल्ने भएकाले “यो कुन देवताको मन्दिर हो” भन्ने पहिचान खुला रूपमा प्रस्ट छैन भन्ने अभिमत पनि राखिएको छ। भित्री भागमा ढुंगामा कुँदिएको कलात्मक सिद्धिलक्ष्मी मूर्ति रहेको भनिएको छ। साथै, गर्भगृहमा वीर बेताल, महारुद्र (=भैरव) र नौ मुख तथा १८ हात भएको तीन तहको संयुक्त स्वरूपको मूर्तिसमूह प्रतिस्थापन भएको उल्लेख छ, जसका बायाँ मसान भैरव र दायाँ महाकाल भैरवका प्रतिमाहरू रहेका बताइन्छन्।

सामाजिक–राजनीतिक प्रसङ्ग

उपत्यकाका राज्यहरूसँग सम्बन्ध सहज नभएको समयमै यो मन्दिर चाँडै निर्माण गरी शक्तिप्रदर्शन गरिएको भनाइ छ। निर्माणपछि भक्तपुरका जनसामान्यसहित छिमेकी राज्यका राजासम्मलाई भोजमा बोलाइएको थियो। उक्त आयोजनामा करिब २३ हजार व्यक्तिको उपस्थिति भएको दाबी पाइन्छ, जसलाई त्यतिबेलाका भक्तपुरबासीको सङ्ख्याभन्दा “४ दोब्बर” भनेर पनि उल्लेख गरिएको छ। निर्माणमा छालिङ, जितपुर, वागेश्वरी, सक्व, झौख्य, चाँगु, गोकर्ण, पन्ती लगायत स्थानका बासिन्दाले सहयोग गरेको पनि लेखिन्छ।

अवस्था र पहुँच

वि.सं. २०७२ को महाभूकम्पमा पनि यो मन्दिरमा खासै नोक्सानी देखिएन भन्ने अभिलेख छ। मन्दिर पूजाका समयमा पनि सर्वसाधारण प्रवेश निषेध छ, र पूजारी तथा तोकिएका व्यक्तिबाहेक भित्र जान पाउनिदैन। नियमित रूपमा मन्दिर खुला नराखिने प्रचलनले भित्री संरचना र देवताबारेका जानकारी सीमित समुदायभित्र केन्द्रित रहेको बुझिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पाँचतले मन्दिर।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A4%B2%E0%A5%87_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). पाँचतले मन्दिर. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A4%B2%E0%A5%87_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0

@misc{ne_275,
  title = {पाँचतले मन्दिर},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A4%B2%E0%A5%87_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}