नेपाल राष्ट्र बैङ्क

नेपाल राष्ट्र बैङ्क नेपालको केन्द्रीय मौद्रिक अधिकार पूर्ण गर्ने संस्था हो, जसले देशको समग्र वित्तीय क्षेत्रमा नीतिगत र नियामक भूमिका वहन गर्छ। यसको स्थापना नेपाल राष्ट्र बैङ्क ऐन १९५५ को प्रावधानअनुसार २०१३ वैशाख १४ (१९५६ अप्रिल २६) मा गरिएको हो। पछिल्ला समयका संरचनात्मक व्यवस्थापन र स्वशासनका लागि नेपाल राष्ट्र बैङ्क ऐन २०५८ कार्यान्वयन गरिएपछि संस्थाको स्वायत्तता र स्वतन्त्रताको प्रत्याभूति बलियो बनाइएको छ। बैंकले विदेशी विनिमय व्यवस्थापन, विनिमय दर सम्बन्धी नीति तथा विदेशी मुद्राको भण्डार संरक्षणसँगै वित्तीय संस्थाहरूको नियमन–सुपरिवेक्षणजस्ता प्रमुख दायित्वहरू वहन गर्छ।

स्थापना र कानुनी रूपरेखा

केन्द्रीय बैंकिङ दायित्व निर्वाह गर्ने उद्देश्यले नेपाल सरकारले १९५५ को ऐनमार्फत यो निकायको वैधानिक स्थापना गर्ने व्यवस्था गर्यो। सोही प्रावधानअनुसार २०१३ वैशाख १४ (१९५६ अप्रिल २६) मा औपचारिक रूपमा संस्था अस्तित्वमा आयो। पछिल्लो चरणमा पूर्ववर्ती कानुनको स्थानमा २०५८ को नयाँ ऐन लागू गरिएपछि संस्थागत स्वायत्तता, नीतिगत स्वतन्त्रता र परिचालन स्थिरतासम्बन्धी ग्यारेन्टी थप स्पष्ट र सुनिश्चित गरिएको स्रोतहरूमा उल्लेख छ।

उद्देश्य र कार्यक्षेत्र

ऐनले तोकेका मुख्य उद्देश्यहरू यसप्रकार संक्षेपित गर्न सकिन्छ:

• अर्थतन्त्रको दीर्घकालीन प्रगतिका लागि मूल्य र बाह्य भुक्तानी सन्तुलनको स्थिरता कायम गर्ने उद्देश्यसहित उपयुक्त मौद्रिक नीति तथा विदेशी विनिमय नीति निर्माण र त्यसको व्यवस्थापन।
• बैंकिङ र वित्तीय क्षेत्रको स्थायित्व तथा आवश्यक तरलता प्रवर्द्धन गर्ने उपायहरूको सञ्चालन।
• सुरक्षित, स्वस्थ र सक्षम भुक्तानी प्रणाली को विकास र सुदृढीकरण।
• समग्र बैंकिङ तथा वित्तीय प्रणालीको नियमन, निरीक्षण, सुपरिवेक्षण र अनुगमन।
• देशको बैंकिङ–वित्तीय संयन्त्रप्रति सर्वसाधारणको विश्वास अभिवृद्धि गर्न योगदान पुर्‍याउने।

मौद्रिक तथा विदेशी विनिमय व्यवस्थापन

संस्थाले मौद्रिक नीतिको ढाँचा तयार पार्नुका साथै त्यसको कार्यान्वयनसम्बन्धी संयन्त्रहरू सम्हाल्छ। विदेशी मुद्राको लेनदेन सन्दर्भमा विनिमय दरसम्बन्धी नीति निर्धारण, देशस्थित विदेशी मुद्राको भण्डार को संरक्षण तथा विदेशी विनिमय व्यवस्थापन यसको दायित्वमा पर्छ। आर्थिक स्थिरता र बाह्य क्षेत्रको सन्तुलनमा ध्यान केन्द्रित गरिने उल्लेख छ।

नियमन, सुपरिवेक्षण र भुक्तानी प्रणाली

देशभरका वित्तीय संस्था हरूलाई निष्कपट, सुरक्षित र व्यवस्थित रूपमा सञ्चालनमा ल्याउन नियमन, निरीक्षण र सुपरिवेक्षण गरिन्छ। आवश्यक तरलता उपलब्धता र प्रणालीगत स्थायित्वलाई प्रोत्साहन गर्ने उपायहरू लागू गरिन्छन्। यससँगै, दिगो र भरोसायोग्य भुक्तानी प्रणाली को विस्तार र सुदृढीकरण पनि प्रमुख कार्यक्षेत्रमा पर्छ।

शासकीय संयन्त्र र मुद्रा हस्ताक्षर

संस्थाको शीर्ष तहमा एकजना गभर्नर र दुईजना डेपुटी गभर्नर रहने व्यवस्था छ। गभर्नर पदको औपचारिक व्यवस्था अघि, राजा त्रिभुवन कालका कागजी मुद्रा हरूमा सदर मुलुकी खाना का प्रमुख खजाञ्चीहरू हस्ताक्षरी रहने प्रचलन थियो। तीमध्ये जनक राज (पहिलो कागजी नोटका हस्ताक्षरी), भरत राज र नरेन्द्र राजका नाम समेटिएका छन्। स्रोतमा “कृष्ण बहादुर मानन्धर मुद्रामा हस्ताक्षर गर्ने कायम मुकायम गभर्नर” भएको टिप्पणी पनि भेटिन्छ।

गभर्नरहरूको क्रम (स्रोतअनुसार)

उपलब्ध सूचीअनुसार गभर्नरहरू र तिनका कार्यकाल यसप्रकार छन्:

• हिमालय शमशेर जबरा — अप्रिल २६, १९५६ देखि फेब्रुअरी ७, १९६१ सम्म
• लक्ष्मीनाथ गौतम — फेब्रुअरी ८, १९६१ देखि जुन १७, १९६५ सम्म
• प्रद्युम्नलाल राजभण्डारी — १३ अगस्ट, १९६६ सम्म (कार्यकाल सुरु: जुन १८, १९६५)
• डा. भेष बहादुर थापा — अगस्ट १४, १९६६ देखि जुलाई २६, १९६७ सम्म
• डा. यादव प्रसाद पन्त — अप्रिल २४, १९६८ देखि अप्रिल २८, १९७३ सम्म
• कुलशेखर शर्मा — अप्रिल २९, १९७३ देखि १२ डिसेम्बर, १९७८ सम्म
• कल्याण विक्रम अधिकारी — जुन १३, १९७९ देखि डिसेम्बर ८, १९८४ सम्म
• गणेश बहादुर थापा — २५ मार्च, १९८५ देखि २२ मे, १९९० सम्म
• हरिशंकर त्रिपाठी — अगस्ट १०, १९९० देखि १७ जनवरी, १९९५ सम्म
• सत्येन्द्र प्यारा श्रेष्ठ — जनवरी १८, १९९५ देखि १७ जनवरी, २००० सम्म
• डा. तिलक बहादुर रावल — जनवरी १८, २००० देखि जनवरी १७, २००५ सम्म
• दिपेन्द्र पुरुष ढकाल — अगस्ट २९, २००० देखि अप्रिल २७, २००१ सम्म
• विजयनाथ भट्टराई — जनवरी ३१, २००५ देखि जनवरी ३०, २०१० सम्म
• दिपेन्द्र बहादुर क्षेत्री — जनवरी १५, २००९ देखि जुलाई २६, २००९ सम्म
• युवराज खतिवडा — मार्च २२, २०१० देखि मार्च १९, २०१५ सम्म
• डा. चिरञ्जीवी नेपाल — मार्च १९, २०१५ देखि अप्रिल ६, २०२० सम्म
• सिए महाप्रसाद अधिकारी — अप्रिल ६, २०२० देखि हालसम्म

स्रोत सामाग्रीमा केही प्रविष्टि छेउमा तारेका चिन्हहरू रहेका तथा “मुद्धा चल्दा केही समय वर्खास्त भई पुनर्वहाली” जस्ता टिप्पणीहरूको उल्लेख भए पनि विस्तृत विवरण स्पष्ट छैन। त्यस्ता बुँदामा स्रोतहरूमा मतभेद वा अपूर्णता देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल राष्ट्र बैङ्क।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपाल राष्ट्र बैङ्क. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95

@misc{ne_18,
  title = {नेपाल राष्ट्र बैङ्क},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}