नेपाल-चीन सम्बन्ध

नेपाल–चीन सम्बन्ध दुई छिमेकी राज्यबीच विकसित कूटनीतिक सम्बन्ध हो, जसको औपचारिकता १९६० को सन्धीहरूबाट सुनिश्चित भयो। प्रारम्भिक दशकका सम्झौताले सिमानासम्बन्धी व्यवस्थापनदेखि दीर्घकालीन मैत्रीसम्मको ढाँचा दिए। १९७५ पछि भारत–चीन प्रभाव सन्तुलनका परिवेशमा नेपालले सम्बन्धलाई सावधानीपूर्वक सन्तुलित राख्ने नीति लिएको देखिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा क्षेत्रीय संस्थागत प्रसङ्ग, आर्थिक प्रवाह र बहुपक्षीय विषयहरू समेटिँदै सम्बन्ध थप सक्रिय बनेको छ।

ऐतिहासिक विकास र सन्धी ढाँचा

दुई पक्षबीचको सम्बन्धलाई औपचारिक रूप दिन १९६० अप्रिल २८ मा चीन–नेपाल शान्ति तथा मैत्रीपूर्ण सन्धिमा हस्ताक्षर गरिएको थियो। यसअघि १९६० मार्च २१ मा चीन–नेपाल सीमा सन्धि सम्पन्न भएसँगै कूटनीतिक आवागमन र आपसी समझदारीको गति बढेको उल्लेख गरिन्छ। दुवै सरकारले यी व्यवस्थाहरू १९६१ अक्टोबर ५ मा अनुमोदन गरे। चीनका छिमेकीमध्ये यसरी सीमा सन्धि अनुमोदनमा नेपाललाई पहिलो उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

भारत–चीन सन्तुलन र १९७५ पछिको नीति

सन् १९७५ मा सिक्किम भारतमा विलय भएपछि, क्षेत्रीय शक्ति प्रतिस्पर्धाले दक्षिण एशियाली परिवेशलाई प्रभावित गर्‍यो। सो अवस्थामध्ये नेपालले चीन र भारतसँगको सम्पर्कलाई तौलिँदै सन्तुलित कूटनीतिक सम्बन्ध कायम गर्ने नीति अवलम्बन गरेको देखिन्छ। यस अवधिपछि चीन–नेपाल सहकार्य क्रमशः गाढिन गएको उल्लेख स्रोतहरूमा पाइन्छ।

क्षेत्रीय संयोजन: सार्क प्रसङ्ग

हालका वर्षहरूमा चीनले दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठनमा (सार्क) प्रवेश गर्ने चाहना व्यक्त गरेको छ। यस प्रस्तावबाबत नेपालले निरन्तर समर्थन प्रदान गरेको उल्लेख छ। यस प्रकारको समर्थनले क्षेत्रीय संयोजनमा नेपालको भूमिकालाई चीन–नेपाल कूटनीतिक संवादसँग जोडेर देखाउँछ।

आर्थिक आयाम र श्रम–प्रवास

सन् २०१५ तिर चीन नेपालका लागि सबैभन्दा ठूलो प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीको स्रोतको रूपमा उभियो। सोही समयमा विप्रेषणको दृष्टिले चीन, कतार र मलेसियापछि तेस्रो ठूलो स्रोत बनेको उल्लेख गरिन्छ। सन् २०१७ मा करिब ३,५०० नेपाली चीनको मुख्यभूमिमा, र १५,९५० नेपाली हङ्कङमा काम गरिरहेको तथ्याङ्क दिइएको छ। यी सूचकहरूले आर्थिक सम्पर्क र जनस्तरको आवत–जावत दुवै बढ्दो रहेको देखाउँछन्।

सिमाना र सार्वजनिक बहस

नोभेम्बर २०१९ मा कालापानी समेटिएको नक्सा नेपालको संघीय संसदले अनुमोदन गरेपछि, केही भारतीय सञ्चारमाध्यमहरूले सीमासम्बन्धी नयाँ आरोप सार्वजनिक गरे। ती समाचारअनुसार, संखुवासभा, रसुवा, सिन्धुपाल्चोक र हुम्ला जिल्लामा करिब ३६ हेक्टर जमिनमा चिनियाँ अतिक्रमण भएको भनाइ आएको थियो, साथै थप सयौँ हेक्टर गुम्ने जोखिम बताइएको थियो। तर पछिल्ला जाँच–पड़तालमा त्यस्ता दाबी फर्जी ठहरिए; विशेषतः कृषि मन्त्रालय मातहत नापी विभाग भएको दाबी स्वयं यथार्थसँग नबाँधिने निष्कर्ष सार्वजनिक भयो। आधिकारिक धारणा अनुसार, नेपाल र चीनबीच हाल कुनै सीमा समस्या छैन, र भविष्यमा मुद्दा देखा परे आपसी संवादबाट समाधान गर्ने प्रतिबद्धता पुनः व्यक्त गरिएको छ।

बहुपक्षीय मञ्चमा नेपालका धारणा

जुन २०२० मा संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा हङ्कङसम्बन्धी राष्ट्रिय सुरक्षा कानुनको समर्थन गर्ने ५३ देशमध्ये नेपालसमेत सामेल भयो। अक्टोबर २०२२ मा संयुक्त राष्ट्र मानव अधिकार परिषद्मा सिन्जियाङका मानवअधिकार उल्लङ्घन सम्बन्धी बहस प्रस्तावमा नेपालले विरोधमा मतदान गर्‍यो। यस प्रसङ्गमा नेपालले सिन्जियाङसम्बन्धी विषयलाई मानवअधिकारभन्दा आतंकवादविरोधी तथा पृथकतावादविरुद्धका कदमसँग सम्बद्ध मान्ने धारणा अभिव्यक्त गरेको छ।

समग्र मूल्याङ्कन

औपचारिक सन्धी, सिमाना व्यवस्थापन र क्षेत्रीय सहयोगका प्रसंगसँगै, नेपाल–चीन सम्बन्धले कूटनीतिक स्थिरता र व्यावहारिक सहकार्यको आधार सुरक्षित गरेको देखिन्छ। आर्थिक सूचक र श्रम–प्रवासले आपसी सम्पर्कलाई बलियो बनाएको छ। बहुपक्षीय मञ्चहरूमा नेपालको अभिमतले द्विपक्षीय सम्बन्धको प्राथमिकता र संवेदनशीलतालाई प्रतिबिम्बित गर्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल-चीन सम्बन्ध।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपाल-चीन सम्बन्ध. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7

@misc{ne_401,
  title = {नेपाल-चीन सम्बन्ध},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}