टङ्कप्रसाद आचार्य (वि.सं. १९६९–२०४९) प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका अग्रज नेता, नेपाल प्रजा परिषद्का संस्थापक अध्यक्ष र नेपालका १८औँ प्रधानमन्त्रीको भूमिकाका लागि चिनिन्छन्। उनले वि.सं. २०१२ माघ १३ देखि २०१४ असार ३१ सम्म शासन सञ्चालन गर्दा माघ १०–१६ सहिद सप्ताह र माघ १६ सहिद दिवस मनाउने सरकारी परम्परा सुरू गराए। उनका नीतिगत पहलहरू प्रशासनिक सुधार, आर्थिक आधार निर्माण र समतुल्य परराष्ट्र सम्बन्धतर्फ उन्मुख थिए।
प्रारम्भिक जीवन र राजनीतिक उदय
आचार्यको जन्म वि.सं. १९६९ मङ्सिर १७ गते आइतबार भएको उल्लेख पाइन्छ। युवावस्थामै उनले प्रजातान्त्रिक लक्ष्यलाई संगठित रूप दिन वि.सं. १९९३ मा २२ वर्षको उमेरमा नेपाल प्रजा परिषद् स्थापना गरी अध्यक्षता सम्हाले। सो समयको राणा शासनविरुद्ध वैचारिक र सङ्गठित सक्रियता उनका प्रमुख चिनारी बने।
राणा-विरोधी अभियान र दमन
वि.सं. १९९७ मा राणाविरोधी पर्चा वितरणपछि व्यापक धरपकड हुँदा आचार्य पनि पक्राउ परेका दुई सयमध्ये थिए। उनी जनकपुरमा गिरफ्तार भए; सुइँको पाएपछि मुकुन्दनाथ रिमाल मुग्लानतर्फ लागेर जोगिए। सोही दमनतहत शुक्रराज शास्त्रीलाई माघ १०, धर्मभक्त माथेमालाई माघ १२ र दशरथ चन्द तथा गङ्गालाललाई माघ १४ का दिन विष्णुमती नदी किनारमा फाँसी/गोलीद्वारा हत्या गरियो। आचार्य र रामहरि शर्मालाई ब्राह्मणका लागि मृत्युदण्डसरह मानिने चारपाटे बेडामा बाँध्ने सजाय सुनाइएको उल्लेख छ।
२००७ सालको तयारी र दल–अभियान
वि.सं. २००७ सालको परिवर्तनका पूर्वभूमि तयार पार्ने पाँच युवाहरूको समूहमा टङ्कप्रसाद आचार्य, दशरथ चन्द, धर्मभक्त माथेमा, रामहरि शर्मा र जीवराज शर्माको नाम लिइन्छ। वि.सं. २००३ मा कलकत्तामा नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस स्थापना गर्दा, प्रजा परिषद्का बलिदानको सम्मानस्वरूप उनलाई पार्टी सभापतिमा चुनियो। यसले उनको राष्ट्रिय राजनीतिक भूमिकालाई संस्थागत धार दिएर अगाडि बढायो।
सरकार प्रवेश र प्रधानमन्त्रीत्व
राणा शासनको अन्त्यपछि वि.सं. २०१० मा मातृकाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्मा उनी गृहमन्त्री भए। पछि वि.सं. २०१२ माघ १३ मा आचार्य १८औँ प्रधानमन्त्री नियुक्त भई २०१४ असार ३१ सम्म १७ महिना शासन सञ्चालन गरे। सो अवसरमा मन्त्रिपरिषद् गठन र विस्तार (वि.सं. २०१३ माघ २३) गरेर शिक्षा, परराष्ट्र, अर्थ, उद्योग–वाणिज्य, रक्षाजस्ता क्षेत्र समेटिएका मन्त्रालय व्यवस्थित गरियो। सहिद सप्ताह/दिवसको सरकारी मान्यता पनि यही अवधिमा कार्यान्वयन भयो।
प्रशासनिक र आर्थिक सुधार
उनको नेतृत्वमा निजामती सेवामा सुधार ल्याउने नियमावली लागू भयो र भूमिसुधारका कार्यहरू अघि बढे। मन्त्रिपरिषद् बैठकमा भारतीय कर्मचारी गोविन्द नारायण बस्ने प्रथा खारेज गरियो। शिक्षा समृद्धिका लागि अधिराज्यलाई सात शैक्षिक क्षेत्रमा बाँडिने नीति तय गरियो र राजकीय विद्वत् संस्था राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान स्थापना प्रक्रियामा योगदान दिएको उल्लेख छ। निजामती कर्मचारी आयोग गठन भई वृत्ति–आधारित कर्मचारीतन्त्रको सुरुआत पनि यही कालखण्डमा भयो।
आर्थिक क्षेत्रमा प्रथम पञ्चवर्षीय योजनाको थालनी, नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना र मुलुकभर नेपाली मुद्रा प्रचलनलाई प्रवर्द्धन गर्ने कदम चालियो। यी उपायले दीर्घकालीन वित्तीय संरचना र राष्ट्रिय मौद्रिक स्वाधीनताका आधारहरू मजबुत बनाउने प्रयत्न देखिन्छ।
परराष्ट्र नीति र समदूरी
आचार्यले छिमेकीहरूबीच समान दूरीको सम्बन्धमा जोड दिए, जसको पृष्ठभूमिमा सन् १९४७ पछि भारतको स्वतन्त्रता, वि.सं. २००७ को परिवर्तन र सन् १९५० को भारतसँगको शान्ति तथा मैत्री सन्धिले सिर्जना गरेको परिवेश रहेको थियो। उनी पञ्चशीलका सिद्धान्तलाई नीतिगत आधार मान्थे र त्यसअनुसार सन्तुलनकारी कूटनीति अघि बढाइन्थ्यो।
उनको पालामा संयुक्त राष्ट्र सङ्घको १४–१२–१९५५ मा लिइएको सदस्यतापछि महासभामा नेपालको प्रतिनिधिमण्डल पठाइयो। कूटनीतिक विस्तारक्रममा सोभियत संघ (July २०, १९५६), जापान (September १, १९५६), स्विट्जरल्यान्ड (१९५६), इजिप्ट र चीनसँग दौत्य सम्बन्ध स्थापित भए। सन् १९५६ सेप्टेम्बर २० मा नेपाल–चीन मैत्री सम्बन्धमा हस्ताक्षर भयो; त्यस वर्ष पेकिङमा आचार्य प्रथम नेपाली प्रधानमन्त्रीका रूपमा स्वागत भए र चिनियाँ प्रधानमन्त्री चाउ एन लाईले नेपाल भ्रमण गरे।
राजीनामा र पछिल्ला वर्ष
उनको सरकारलाई दीर्घकालीन रूपमा अघि बढाउँदा भारत असन्तुष्ट हुने परिस्थिति देखिएपछि राजीनामाको माग भयो। त्यसपछि के. आई. सिंहलाई प्रधानमन्त्री बनाइए भन्ने अभिलेख उल्लेखित छ। समग्र राजनीतिक दवाबबीच पनि उनले प्रारम्भिक सुधार–कार्यहरू दृढताका साथ अघि बढाउने प्रयास निरन्तर राखेका थिए।
व्यक्तिगत जीवन र निधन
आचार्यका पुत्र कुसुमाकर आचार्यको जन्म वि.सं. २०१२ माघ १२ मा भएको थियो। उनी रुसमा अध्ययन गरेका इन्जिनियर भई वि.सं. २०३७ भदौ १२ देखि जलस्रोत मन्त्रालयअन्तर्गत विद्युत् विकास केन्द्रमा कार्यरत रहे; कुसुमाकरको निधन वि.सं. २०५६ वैशाख १ मा भयो। टङ्कप्रसाद आचार्य स्वयंको देहावसान वि.सं. २०४९ वैशाख ११ मा भएको तथ्य अंकित छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “टङ्कप्रसाद आचार्य” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q2267636
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९७/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “टङ्कप्रसाद आचार्य।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9F%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%86%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). टङ्कप्रसाद आचार्य. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9F%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%86%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF
@misc{ne_215,
title = {टङ्कप्रसाद आचार्य},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9F%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%86%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
